Matematik Eğitimi Kooperatifi; matematik eğitimine yönelik yenilikçi içerikler üretmek, paylaşmak ve alana etkili katkı sağlamak amacıyla kurulmuş bir eğitim kooperatifidir.

Bir Düzen Arama Çabası Olarak Örüntüler

Yazarlar Rukiye Gökce · Sibel Taşcı
Yayın Tarihi

İnsan zihni, kendini çevreleyen birçok günlük yaşam durumunda örüntü arar. Çevremizde olan biten birçok şeyi duyularımızla edinirken, zihnimizde anlamlı hâle getirebilmek için aralarında bir ilişki arar, birbirine bağlamaya çalışırız. Örüntüler yalnızca matematiksel bir kavram gibi düşünülse de bilimsel bir formülün üretilmesinde, sanat eserlerinde ya da mimaride bir adresi bulmak için de karşımıza çıkabilir.

Günlük yaşamda örüntü kavramı düzen, desen ya da kalıp gibi birçok sözcükle ilişkili olarak görülebilir. Örüntü kavramı matematikte de sıkça karşımıza çıkar.

Görsel 1. Bu örüntüde ne görüyorsunuz? Şekil örüntüsünün her bir adımı nasıl değişmektedir?

Görsel 1. Bu örüntüde ne görüyorsunuz? Şekil örüntüsünün her bir adımı nasıl değişmektedir?

Sayı, şekil, sembol, çizgi ya da renklerin belli bir kurala göre oluşturduğu düzene “örüntü” adı verilir [1]. Problem çözme, ilişkilendirme ve akıl yürütme gibi üst düzey düşünme becerilerini üzerinde toplayan örüntü kavramı, birçok ülkenin matematik öğretim programında yer alıyor. Matematiğin yapısı gereği ilişkiler kuran ve bu ilişkileri genelleyen bir disiplin olduğu göz önüne alınırsa öğrencilerin küçük yaşlardan itibaren örüntü içeren problemlerle karşılaşması oldukça önemli. Ancak araştırmalar öğrencilerin örüntülere ilişkin farklı biçimlerde zorluklar yaşadığını gösteriyor.

Örüntü neden önemlidir?

Cebire giriş kavramı olarak kullanılan örüntüler, sayı ve geometri gibi öğrenme alanları ile de ilişkilendirildiğinden öğrencilerde matematiksel bir anlayışın gelişimi açısından fırsatlar sağlar. Çünkü örüntülerin yapısında bulunan tanıma, devam ettirme ve oluşturma becerilerini; matematiksel ilişkileri görmek, genelleme yapmak ve matematiksel düzeni anlamak için kullanırsınız [2].

Türkiye’de örüntü kavramı terim olarak ilk defa 2005 yılındaki değişiklik ile matematik öğretim programında yer almıştır. Öğretim programındaki bu yeni terim, öğretmenler ve öğrenciler açısından öğretim süreçlerinde birçok zorluğa neden olmuştur. Şimdi öğretim sürecinde sıklıkla karşımıza çıkan bu zorlukları, öğrenci örnekleri üzerinden inceleyelim.

Örneğin sizden şekildeki boyalı birim karelerin sayısını veren bir kural bulmanız istenseydi nasıl bir çözüm yaklaşımı gösterirdiniz?

Görsel 2. Şekil Örüntüsü

Görsel 2. Şekil Örüntüsü

Eğer yanıtınız “Şekil örüntüsünün her bir adımındaki boyalı birim kare sayısını bulurum.” biçimindeyse yaygın olarak gözlemlenen bir yaklaşım kullanıyorsunuz demektir. Şekil örüntüsünün her bir adımındaki boyalı karelerin sayısını bularak 8, 12, 16, … biçiminde sayı dizisine dönüştürmenin sıklıkla öğrencilerde gözlemlenen bir zorluk olduğu söylenebilir. Daha açık söylemek gerekirse örüntüye ait görsel modelden çok numerik ilişkilere odaklanmak modellerin etkili kullanılamadığı anlamına gelir. O hâlde bir şekil örüntüsünde görsel modellerin etkili kullanımı denilince ne anlamamız gerekir? Bu yaklaşımın temelinde her bir adım sayısında örüntüye ait modelin nasıl değiştiğinin incelenmesi bulunur. Örneğin Görsel 2’deki şekil örüntüsü aşağıdaki gibi incelenebilir:

Görsel 3. Şekil Örüntüsünün İncelenmesi

Görsel 3. Şekil Örüntüsünün İncelenmesi

Görsel 3’teki yaklaşımda boyalı birimkarelerin sayısı bulunurken 1. adımda her bir kenarı (1+2) birimkareden oluşan dört kenar bulunduğundan bir kenardaki birimkare sayısı 4 ile çarpılıyor ve elde edilen çarpımdan (4.(1+2)) ikişer kez sayılan 4 birimkare çıkarılıyor. Aynı şekilde 2. adımda her bir kenarı (2+2) birimkareden oluşan dört kenar bulunduğundan bir kenardaki birim kare sayısı 4 ile çarpılıyor ve elde edilen çarpımdan (4.(2+2)) ikişer kez sayılan 4 birimkare çıkarılıyor. 3. adımda da aynı işlemler tekrarlanıyor. Bu yaklaşımı genellemek istersek her adımda tüm kenarlarda adım sayısının (n) 2 birimkare fazlası kadar birimkare, dört kenarda da toplam 4.(n+2) tane birimkare ve köşelerde ikişer kez sayılan 4 birimkare olduğundan boyalı birim kare sayısını 4.(n+2)- 4 biçiminde ifade ederiz.

Bu noktada aynı şekil örüntüsünü farklı yaklaşımlarla inceleyerek de boyalı birim karelerin sayısını veren genel kurala ulaşabiliriz. Görsel 4’te de aynı şekil örüntüsünün farklı bir yaklaşım ile nasıl incelendiğini görebilirsiniz.

Görsel 4. Şekil Örüntüsünün İncelenmesi

Görsel 4. Şekil Örüntüsünün İncelenmesi

Görsel 4’teki yaklaşımda boyalı birimkarelerin sayısı bulunurken 1. adımda her bir kenarı 1 birimkareden oluşan dört kenar bulunduğundan bir kenardaki birim kare sayısı 4 ile çarpılıyor ve elde edilen çarpıma (4·1) köşelerdeki 4 birimkare ekleniyor. Aynı şekilde 2. adımda her bir kenarı 2 birimkareden oluşan dört kenar bulunduğundan bir kenardaki birim kare sayısı 4 ile çarpılıyor ve elde edilen çarpıma (4·2) köşelerdeki 4 birimkare ekleniyor. 3. adımda da aynı işlemler tekrarlanıyor. Bu yaklaşımı genellemek istersek her adımda tüm kenarlarda adım sayısı (n) kadar birimkare, dört kenarda da toplam 4.n tane birimkare ve köşelerde sayılmayan 4 birimkare olduğundan boyalı birim kare sayısını 4.n+ 4 biçiminde ifade ederiz.

Aynı şekil örüntüsüne ait görsel modellerin etkili kullanımına örnek olabilecek diğer yaklaşımları aşağıda görebilirsiniz.

Görsel 5. Şekil Örüntüsünün Farklı Yaklaşımlarla İncelenmesi

Görsel 5. Şekil Örüntüsünün Farklı Yaklaşımlarla İncelenmesi

Öğrencilerin örüntülere ilişkin yaşadığı ikinci zorluğun ise ardışık terimler arasındaki ilişkiye odaklanmak olduğunu söyleyebiliriz. Araştırmalar öğrencilerin bir sayı örüntüsü ile karşılaştığında öncelikle ardışık terimler arasındaki ilişkiye bakarak bir sonraki terimi bulmaya çalıştıklarını gösteriyor. Başka bir deyişle öğrenciler örüntüdeki bir terimi bulmak için o terimden önceki terimi kullanarak hesaplama yapmak istiyorlar. Örneğin öğrenciler 3, 7, 11, 15, … biçiminde devam eden bir sayı örüntüsünün 50. adımındaki sayıyı bulmak için 1. adım 3, 2. adım 3+4=7, 3. adım 7+4=11, 4. adım 11+4=15,..., 49. adım 191+4=195, 50. adım 195+4=199 şeklinde istenilen adıma kadar ardışık terimler arasındaki farkı ekleyebilirler. Ayrıca bu sayı örüntüsüne ait genel kuralı da “sayıya 4 eklemek” ya da “dörder dörder artıyor” biçiminde ifade edebilirler. Böyle bir durumda öğrencilerin dikkatini terim sırası (adım sayısı) ve terim arasındaki ilişkiye çekmek önemlidir. Bunu sağlamanın bir yolu da sayı örüntülerini aşağıdaki gibi bir tablo formunda sunmak olabilir.

Adım Sayısı

Sayı

1

3

2

7

3

11

4

15

…

…

50

?

…

…

n

?


Araştırmalar, bir diğer zorluğun ise cebirsel temsile geçiş sırasında yaşandığını gösteriyor. Örneğin öğrenciler 3, 7, 11, 15,... biçiminde devam eden sayı örüntüsünde 50. adımı (4·50−1), 180. adımı (4·180−1) şeklinde hesaplayabiliyorken genel kuralı 4n-1 olarak ifade edemeyebilirler. Bu öğrencilerin aritmetik genelleme yapabildiklerini ancak cebirsel genelleme yapamadıklarını söyleyebiliriz. Bu güçlüğü aşmak için 50. ya da 100. adım gibi uzak adımlar sorulduktan sonra 3100. ya da 4125. adım gibi zor hesaplanabilen adım sayıları verilebilir. Böylelikle işlem sonucunu bulmasa bile (4·3100−1) ifadesini yazabilen öğrenci için (4n−1) genel kuralına geçiş daha kolay olur [3].

Örüntüler, öğrencilere matematikte muhakeme, problem çözme, temsil gibi farklı alan becerilerini geliştirebilecekleri fırsatlar sağlayabilir. Bunun için örüntülerin türüne, sunuluş biçimine, farklı çözümlerin olabilirliğine ve genelleştirmeye dikkat edilmesi gerekir. Önceki kısımlarda belirttiğimiz gibi görsel model kullanımının bir süsleme ya da görselleştirme aracı olmadığını, genel kuralı elde etmede geometrik bir yaklaşım sağladığını unutmamalıyız. Bu süreçte seçeceğiniz şekil örüntülerinin benzerliklerine ve farklılıklarına değinerek öğrencilerin örüntünün genel yapısını incelemesini ve daha kapsamlı bir anlama yolu oluşturmalarını sağlayabilirsiniz.