Matematik Eğitimi Kooperatifi; matematik eğitimine yönelik yenilikçi içerikler üretmek, paylaşmak ve alana etkili katkı sağlamak amacıyla kurulmuş bir eğitim kooperatifidir.

Çığır Açan Fikirleriyle Georg Cantor Kimdir?

Yazar Duygu Alyeşil Kabakçı
Yayın Tarihi

Bir Sonsuzluk Diğerinden Farklı Olabilir mi?? Tam Olarak Kaç Tane Sonsuzluk Vardır? Delilik ile Dâhilik Arasındaki İnce Çizgide Kim Dengesini Kaybetmeden Yürüyebilir?

O Hâlde Georg Cantor Kimdir?

İnsanoğlunu psikolojik buhrana sokan en önemli etkenlerin biri de anlaşılmamak olsa gerek. İnsanlar kişisel fikirlerini, duygularını veya çalışmalarını başkalarıyla paylaşabilmek ve anlaşılmak isterler. Anlaşılmamak veya kabul görmemek, bir insanın duygusal ve zihinsel sağlığı üzerindeki en zorlayıcı sınavlardan biridir belki de. Düşünün ki çok önemli bir fikir buldunuz, karşınızda duruyor ve tüm dünyaya bunu duyurmak için sabırsızlanıyorsunuz. O an geliyor açıklıyorsunuz fakat sizi kimse anlamıyor.

Gerçekler apaçık ortada gözüküyor aslında, ama anlatamıyorsunuz. Belki de sizi anlamak istemiyorlar.Çaresizsiniz; tüm o bulduklarınız, çalışmalarınız ve yeni fikirleriniz, karşınızdakilerin zihnine, fikrine ve vicdanına bırakılmış durumda. Özgün matematiksel keşifleriniz oracıkta öylece anlaşılmayı bekliyor. Peki ne yapardınız? İrrasyonel sayıların varlığını sezinleyen talihsiz Pisagor okulu öğrencisi gibi denize atılıp yok edilmeyi mi beklerdiniz? Susar mıydınız? Yoksa son nefesinize kadar fikirlerinizi savunarak savaşmı verirdiniz? Bu bir tercih… İşte bu seçimlerden birini yapmak zorunda kalan yeni bulduğu fikirleri kabul ettirme savaşında psikolojik girdapların içine girip çıkarak anlaşılmazlığın dayanılmaz ağırlığı altında çabalayan sıra dışı matematikçilerden biri de Cantor.

19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başlarında yaşamış olan Alman matematikçi ve mantıkçı olan Georg Cantor, modern matematiğin önemli isimlerinden biri olarak kabul edilir ve özellikle küme teorisi, sonsuzluk kavramı sonsuzluğun sayılabilirliği ve özellikleri konularındaki çalışmalarıyla tanınır. Cantor, 1845’te St. Petersburg’da doğmuş [5] 11 yaşında ailesiyle birlikte Almanya'ya taşınmıştır. Okul hayatı boyunca matematikte olağanüstü beceriler göstermiş ve 1860 yılında liseden üstün başarı ile mezun olmuştur [1].

Annesi Avusturya kökenli bir müzisyen, babası Danimarkalı bir tüccardı. [8]. Babası mühendis olmasını istemekteydi. Ancak Cantor babası öldükten sonra kendine kalan miras ile Zürih Üniversitesindeve daha sonra Berlin Üniversitesinde matematik eğitimi aldı ve İsviçre Federal Politeknik ve Berlin Üniversitesindendiploma aldı [1]. 1869’da Halle Üniversitesinde doktora tezini sayılar teorisi üzerine yazan Cantor, ilk çalışmalarını Berlin’de, Kronecker, Kummer ve Weierstrass’ın yanında yapmış ve daha sonraki yıllarda analiz çalışmıştır [6].

Aynı zamanda Berlin Üniversitesindematematik, fizik ve felsefe okumuş, 1867 yılında da doktora derecesi almıştır [4]. Mezun olduktan sonra Halle Üniversitesinde öğretim görevlisi olarak göreve başlamıştır [9] Entelektüel bir ortamda büyüyen Cantor’un o yaşlarda kendisiyle ilgilialdığı bu kararlar belki de hayatının farklı bir yöne doğru evrilmesine sebep olmuştur. Cantor-Bendixson teoreminin ispatı ile 1882’de “sonlu ötesi sayıları” ortaya atarak sonsuzluğun farklı türlerini ve büyüklüklerini açıklamış ve [4] matematik dünyasında ses getiren fikirlerle kendini göstermiştir.

Öyle ki kümeler kuramının öncüsü olan Georg Cantor’un sonsuzluk ile ilgili çalışmaları matematik tarihinde devrim niteliğindedir. Bu keşifler başta topoloji olmak üzere matematiğin farklı alanlarında önemli gelişmelere yol göstermişlerdir [6]. 1870-72 arasında Cantor trigonometrik serilere ilişkin bir dizi makale yayınlamış ve 1872’de “extraordinary professor (sıra dışı profesör)” ünvanını kazanmıştır [8]. Ağustos 1874’te kız kardeşinin arkadaşı Vally Guttmann ile evlenmiş ve bu evlilikten altı çocuğu olmuştur [8].

Okul yıllarında sıklıkla karşılaşılan küme kavramının ciddi bir şekilde ele alınmazsa içinden çıkılmayan paradokslarla boğuşulacağını dile getiren Cantor, matematiksel olarak algılanan sonsuzluğu çok daha farklı yansıtarak, sayılabilir ve sayılamaz sonsuzluktan bahsetmiş ve sonsuzluğun dereceleri olduğu görüşünü ortaya koymuştur. Peki tüm bu süreçler övgü, takdir ve alkışlarla mı devam etmiştir? Keşiflerinin mutluluğunu yaşayabilmiş midir? Ne yazık ki bu süreçler çok da kolay geçmez. Cantor matematiğin sınırlarını zorlayan bu fikirlerin bedelini acı bir şekilde öder.

Kendisiyle yapılan bir sohbette fikirlerini çağdaş matematikçilere kabul ettirebilme çabalarının, çeşitli problemlerin çözümünde sarf ettiği çabadan daha yoğun olduğunu ve onu yorduğunu dile getirir [6]. Çünkü Georg Cantor'un çalışmaları ve önerdiği kavramlar, matematiğin o dönemdeki geleneksel anlayışıyla çatışmaya girmiş ve bazı matematikçiler ve filozoflar tarafından ağır bir şekilde eleştirilmiştir [8]. Çalışmaları, matematiksel düşüncenin temellerini sorguladığı için zamanında geniş bir eleştiriyle karşılanır.

Matematik, fizik ve felsefe alanlarında derin çalışmalar yapmış matematikçilerinden Henri Poincaré, Cantor'un küme teorisinin ve sonsuzluğu içeren yeni fikirlerinin tutarsız olduğunu savunmuş, hatta ileri giderek Cantor’un fikirlerini “matematiği istila eden korkunç bir hastalık” olarak ifade etmiştir. Mantık ve matematik alanında çalışmalar yapan filozof Frege ise Cantor’un küme teorisi ve sonsuzluk kavramı üzerine yaptığı çalışmaları, temel mantık felsefesine ve matematiksel kuramına aykırı görerek eleştirir. En ağır eleştiri ise çağın önemli matematikçilerinden olan Leopold Kronecker tarafından gelir ve Cantor’u “şarlatanlık” ile suçlar. Cantor’un fikirlerine karşı yapılan saldırılar o kadar ileri boyuta gider ki yeni nesil matematikçi ve filozoflar, ancak Cantor'un paradokslarını ve sorunlarını çözdüklerinde matematiğin yeniden “kusursuz (mükemmel)” olabileceğini öne sürmüşlerdir [8].

1899'da en küçük oğlunun ölümüyle matematik dünyasındaki eleştirilerle girdiği depresyonun ardından bir kez daha girdiği buhrandan sonra kendini tam olarak toparlayamaz. Kendisi bu süreçte öğretmenliğe devam eder ancak psikolojik sorunları ve farklı nedenlerle matematiğe devam edemez.

Shakespeare'in tiyatro eserlerini inceleyerek, bu eserlerin aslında Francis Bacon tarafından yazıldığı iddiasını kanıtlamaya çalışmış (Bacon-Shakespeare teorisi) ve 1897'de bu konuyla ilgili araştırmalarını iki kitapçık hâlinde yayımlamıştır. Bu süreçlerde bile hiçbir zaman matematikten tamamen vazgeçmemiştir [8].

Hayatının son 20 yılının çoğunu akıl hastanesine gire-çıka geçiren Cantor 1913’te emekliye ayrılmış ve kalp krizi sonucu 1918’de Halle Üniversitesinin psikiyatri kliniğinde vefat ederek [4] Halle’e gömülmüştür [8]. Sonsuzluklarla ilgili en önemli fikri olan sonsuzların sayılabilirliği ve özellikle rasyonel sayıların sayılabilirken irrasyonel sayıların ve doğal olarak reel sayıların sayılamazlığını gösterdiği ispatı ses getirmiştir.

Peki Cantor’u Birçok Matematikçiyle Karşı Karşıya Getiren ve Psikolojik Bunalıma Sürükleyen Fikirleri Nelerdi?

Şu şekilde bir soruyla giriş yapalım, “Doğal sayılar kümesi (ℕ) sonsuz sayıda eleman içeren bir kümeye örnek olarak verilebilir mi?” “Peki tam sayılar kümesi (ℤ)? “Bu iki sonsuz kümeyi karşılaştırırsak ne olur?” Bu durumda herkesin aklına ilk olarak tam sayılar kümesinin doğal sayılar kümesinden daha büyük olduğu gelir. Bu, kimsenin sorgulayamayacağı son derece makul bir varsayım gibi görünse de ℤ’nin ℕ’den büyük olduğu varsayımımız ℤ’nin bir anlamda “sonsuzdan daha büyük olduğunu”kabul ettiğimiz anlamına gelmektedir. Bu durum ise rasyonel sayılar kümesinin (ℚ) tam sayılardan (ℤ) çok daha büyük sonsuzluğa sahip olması gerekliliğini doğurur. Peki ya gerçek sayılar? [1]

Cantor 19. yüzyılın sonlarında, sonsuzluğun bu farklı türlerini ve küme teorisi çerçevesindeki özelliklerini inceleyerek, sayılabilir ve sayılamaz sonsuzluk kavramlarını geliştirmiştir. Cantor denk sonsuz kümelerin varlığını göstererek bu kümelerden aralarında birebir eşleme yapılabilen kümelerin aynı sayıda elemana sahip olduğunu belirtmiş ve bu sayıya da “kardinal sayı” demiştir. Buradan hareketle her kümenin bir kardinal sayısı yani ölçüsü olduğunu göstermiştir [4]. Bu kümelerin kardinalitelerinin ise birbirinden farklı olduğunu göstermiştir. [7] 1874 yılında yayımladığı makalesinde ve ardından gelen eserlerinde, sonsuzluk kavramının farklı büyüklüklerini ve bu büyüklükler arasındaki ilişkileri açıklamıştır [3].

Cantor'un bu kavramları geliştirme süreci ve teoremleri, özellikle "Mengenlehre" (Küme Teorisi) adlı eserinde ve farklı makalelerinde detaylı olarak ele alınmıştır. Bu çalışmalar, modern matematiğin sonsuzluk kavramını anlama ve tanımlama sürecinde temel bir rol oynamıştır [3]. Sonsuz kümeleri iki başlık altında tanımlamış, sayma sayıları ile {1,2, 3,….,n,….} eşleşebilen kümeleri“Sayılabilir Sonsuz” kümeler, eşleşemeyen kümeleri ise “Sayılamaz Sonsuz Kümeler” olarak nitelendirmiştir.

Cantor’un “Köşegen Argümanı”yla her bir doğal sayıyı sırasıyla paydası 1,2,3,4… olacak şekilde sıralayarak rasyonel sayılar kümesi ile doğal sayılar kümesi arasında bire bir bir eşleme yapılabileceğini ve aynı sayıda elemana sahip olabileceklerini göstermiştir. (Görsel 5).[5]

metin, yazı tipi, el yazısı, çizgi içeren bir resim Açıklama otomatik olarak oluşturuldu

Görsel 5. Cantor’un Köşegen Argüman Yöntemi

Bu sorunun ardından reel sayılar kümesi sayılabilir bir küme midir? sorusuna yanıt aramış ve gerçel sayılar kümesinin de sayılamaz sonsuz olduğunu göstermiştir [2]. Cantor 0 ile 1 arasında yer alan reel sayıların miktarı ile herhangi bir karenin kenarındaki nokta sayısının da aynı olduğunu ileri sürmüştür. Hatta üç boyutlu uzaydaki herhangi bir küpün veya kürenin içerisinde yer alan nokta sayısının da yine 0 ile 1 arasındaki reel sayılar kadar olduğunu belirtmiştir. Ve insanların zihinlerinde şaşkınlık uyandırarak daha da ileri gidip n-boyutlu uzayda yer alan tüm noktaların sayısının da yine benzer şekilde 0 ile 1 arasındaki reel sayılar kadar olduğunu söylemiştir [9].

Cantor, bu konuda Dedekind ile yazışarak, Dedekind'in görüşlerini almış ve sonsuz küme elemanlarının arasında yapılan birebir eşlemenin karşısındaki heyecanını şöyle dile getirmiştir: “Görüyorum ama inanamıyorum” [10]. Cantor’un çalışmaları, zamanında çok tartışılmış ve bazı matematikçiler tarafından reddedilmiş olsa da zamanla, küme teorisi matematiğin temel bir parçası hâlinegelmiş ve matematiksel mantığın gelişiminde önemli bir rol oynamıştır. Öyle ki Alman matematikçi David Hilbert, “Cantor’un yarattığı cennetten bizi kimse kovamayacaktır” diyerek bu katkılarının önemini belirtmiştir. Günümüzde ise Cantor’un fikirleri matematikçilerin büyük çoğunluğu tarafından doğru kabul edilmekte ve matematik tarihinin en önemli paradigma değişimlerinden biri olarak tanınmaktadır [8].Ayrıca birçok matematiksel ve felsefi konseptin anlaşılmasında temel bir rol oynamaktadır.

Buradan yola çıkarak sayılar teorisi, sonsuzluk ve kümeler gibi konular başta olmak üzere, matematik eğitiminde uygulanacak etkinliklerde öğretmenlerin Cantor’un hayatına ve çalışmalarına değinmesi öğrencilerde farklı düşünme pencereleri açmaya imkân sağlayarak, matematiksel açıdan ufukları genişletmede rol oynayacaktır.