Matematik Eğitimi Kooperatifi; matematik eğitimine yönelik yenilikçi içerikler üretmek, paylaşmak ve alana etkili katkı sağlamak amacıyla kurulmuş bir eğitim kooperatifidir.

ETNOMATEMATİK: MATEMATİK VE KÜLTÜR İLİŞKİSİ

Yazar Murat Yaman
Yayın Tarihi

Kültür kavramı günlük dilde oldukça geniş anlamlarda kullanılır. Kültür denildiğinde kastedilen bazen dinî inanışlar bazen toplumların tarihsel arka planı bazen de insan topluluklarının kendine has davranışları ya da yaşam tarzıdır. Bir insan topluluğuna ait kültürel özellikler o topluluğun dilinde, sanatında, günlük yaşam alışkanlıklarında karşımıza çıkar. Bu anlamıyla kültür ile doğrudan ilişkili alanlar olarak ilk akla gelenler antropoloji, toplum bilimi, politika, sanat, davranış bilimi olabilir. Matematik ilk bakışta kültürle ilişkisi kolayca kurulabilecek bir alan olarak görülmeyebilir. Günümüzde matematiğin evrensel bir dil olduğuna ilişkin yaygın bir kabul söz konusu. Öte yandan tarihsel perspektiften bakıldığında farklı insan topluluklarının geliştirdiği farklı matematiksel yaklaşımlara dair birçok somut örnek (sayma yöntemleri, sembol kullanımları, takvim biçimleri, günlük yaşam problemlerinde çözüm yaklaşımları gibi) vardır.

Matematiksel kavramları oluşturma, problemleri anlama ve çözme yöntemlerinin bütününü ifade eden matematiksel düşünmedeki çeşitlilik de kültürel bağlamda ele alınabilir. Matematiksel düşünme biçimleri açısından Antik Mısır matematiği ile Antik Yunan matematiği arasındaki farklılıklar çarpıcı bir örnektir. Antik Yunan matematiğinde geometriyi temel alan tümdengelimci bir yaklaşım hâkimdir. Diğer taraftan Antik Mısır’da gerçek yaşam merkezli problem çözme yaklaşımının esas alındığı görülür. Bu farklılığı her iki uygarlığa ait günümüze kadar ulaşmış iki önemli matematik eserinde gözlemlemek mümkündür.

Antik Mısır matematiğinin günümüze kalan en önemli kalıntılarından biri olan Ahmes (Rhind) Papirüsü matematik öğretmek amacıyla yazılmış bir kitaptır. Bu papirüste çözümleriyle birlikte 87 soru yer almaktadır. Bu soruların hepsi de günlük yaşama dair problemlerdir [1]. Diğer yandan Antik Yunan matematiğinin geniş bir özetini içeren Öklid'in Elemanlar adlı kitabı, Ahmes Papirüsü’nün aksine günlük yaşamda karşılaşılabilecek problemler içermez. Öklid’in kitabı soyut matematiksel nesneler arası tutarlı ilişkiler kurmayı hedefleyen bir matematiksel yaklaşımın ürünüdür.

Kültürel farklılığın matematiğe etkisine yönelik somut örneklerden biri de müziktir [2]. Dünya üzerinde birçok farklı müzik kültürü vardır. Bu kültürlerdeki enstrüman tasarımları da birbirinden farklıdır. Müziğin yapısını oluşturan ritim, akor, melodi gibi temel kalıplar ve enstrüman tasarımlarının her biri birer matematiksel modele sahiptir. Müzik yapılarının ve enstrümanların çeşitliliği, bunları oluşturan matematiksel yaklaşımın da çeşitliliğini bize göstermektedir. Dolayısıyla matematiğin bir konusu olarak “müziğin matematiği” dünya üzerinde tek türlü olarak ele alınamaz. Bu bakış açısı bizi şu sonuca götürür: Müziğin matematiğinin araştırılması ve eğitimi her kültürde o kültüre özgü farklılıklar gösterecektir.

Matematiksel düşünmeyi ve uygulamaları kültürel bağlamlarında ele alan , farklı kültürlerin matematiksel bilgiye nasıl ulaştığına ve bu bilgiyi nasıl aktardığına dair araştırmalar yapan alan “etnomatematik” olarak adlandırılmaktadır. Bu terimi ilk olarak 1960’lı yıllarda Brezilyalı matematikçi Ubiratan D'Ambrosio kullanmıştır [3]. Sonraki yıllarda kültür-matematik ilişkisi ile ilgili çalışmalar bu başlık altında toplanarak matematik alanına özgü yeni bir literatür oluşmuştur. Tarih boyunca farklı kültürel bağlamlardan kaynaklanan matematiksel bilgiyi oluşturma, aktarma ve yayma süreçlerinin araştırılması, analiz edilebilmesi için matematik tarihçileri ve matematik eğitimcileri bir metodoloji geliştirmeyi amaçlamışlardır. Etnomatematik araştırma alanının altı önemli boyutu vardır: Bilişsel, kavramsal, eğitimsel, epistemolojik, tarihsel ve politik. Bu boyutlar birbiriyle ilişkilidir ve matematiksel bilginin sosyokültürel kökenlerini analiz etmeyi amaçlamaktadır [4].

Farklı kültürlerin matematik yapma biçimlerinin araştırılması şeklinde başlayan etnomatematik çalışmaları matematik eğitiminde farklı yaklaşımların gelişmesinde önemli rol oynamıştır. Literatürde kültürel farklılıkların matematik eğitimine entegre edilmesini öneren birçok önemli çalışmaya rastlanır [5], [6], [7]. Matematik öğretim programlarının ve öğretim uygulamalarının kültürel yaklaşıma göre yeniden yapılandırılmasını savunan etnomatematik araştırmacıları, öğrencilerin rekabetçi ve çoğulcu bir topluma hazırlanabilmeleri için onlara geleneklerini, miraslarını, tarihlerini ve sanatsal estetik yönlerini öğretmenin etkili olacağını iddia etmişlerdir [8]. Etnomatematiğin eğitim yaklaşımına göre kültürel arka plandan gelen deneyimleri matematik öğretimine entegre etmek, matematiksel kavramların daha iyi anlaşılmasına yardımcı olabilecektir.

Etnomatematik yaklaşımının matematik eğitimine olumlu katkılarını teslim etmekle birlikte aksi yönde bazı eleştiriler de getirilebilir. Nasıl ki bilimsel yöntem yüzyıllar içinde gelişmiş, değişmiş ve giderek daha rafine hâle gelmişse matematiksel bilgi de benzer bir süreçten geçerek bugünkü seviyesine ulaşmıştır. Tarih boyunca birçok farklı kültürün katkıları sonucu tüm insanlığın ortak mirası olarak gelişmiştir ve gelişmeye devam etmektedir. Giderek daha yaygın hâle gelen bu matematiksel bilginin araştırma alanları, dalları ve araştırma yöntemleri artık tüm dünyada ortaktır. Dolayısıyla bu bilginin aktarılma, yayılma süreçleri ve bunun için gerekli kurumların yapısı -en azından temel düzeyde- evrensel bir standarta sahip olmalıdır. Etnomatematik yaklaşımı ile şekillendirilmiş bir matematik eğitimi bu evrensel standardın dışında kalmaya ve ana akım bilimsel araştırma atmosferinden uzak kalmaya yol açabilir.

Etnomatematik yaklaşımıyla şekillendirilmiş bir eğitim sisteminde bir diğer risk de öğrencilerin temel matematik bilgilerinde dünya standartlarının gerisine düşmesi riskidir. Örneğin öğretim programları oluşturulurken esas alınması gereken matematik becerilerinin çağın gereklerine uygun bir düzeye çıkarılması hedefini sekteye uğratacak farklı program yaklaşımlarına dikkat edilmelidir. Kültürel farklılıklara göre şekillendirilmiş bir matematik eğitiminde öğretim yöntem ve uygulamaları öğretmenlere ek bir yük getirebilir. Öğretmen yetiştirmeden başlayarak tüm yapının buna göre şekillendirilmesi gerekecektir. Bu durum eğitimde bir karmaşaya yol açabilir. Bu da daha iyi bir matematik eğitimi esas hedefinden uzaklaşılmasına yol açacaktır.

Eğitim ortamında ve uygulamalarda öğrencileri genelleyen ve bireysel farklılıkları görünmez kılan birçok etken vardır. Bir kültürel yapıyı temel alarak matematik eğitimini oluşturmak, öğrencilerin tümünü aynı kefeye koyan yeni bir genelleme yaratabilir ve bireysel farklılıkların görünür olmasının önünde yeni bir engel hâline gelebilir. Ayrıca sosyal ve duygusal gelişimini belirli bir kültürel iklimde sürdüren öğrencileri bilişsel olarak da aynı kültürel kodlarla çevrelemenin öğrencilere olumlu mu olumsuz mu etki edeceği üzerine daha fazla düşünülmesi gerekir.

Ülkemizde son yıllarda matematik öğretim programlarında yapılan revizyonlarda Türk-İslam bilim insanlarından isimlere daha çok yer verildiğini görmekteyiz. Bu durumu ülkemizdeki matematik öğretim programında etnomatematik yaklaşımının bir yansıması olarak görmek mümkün. Ancak bunun uygulamadaki karşılığı, ders kitaplarında ünite sonlarına bilim insanları hakkında okuma parçaları koymak şeklinde, amaca hizmet etmeyen bir manzaraya yol açmıştır. Oysa asıl mesele matematik tarihinin düşünsel gelişiminin öğretim programlarına nasıl entegre edileceği olmalıdır. Eğer bu noktadan hareket edilirse, matematik eğitiminin düşünme becerileri anlamında gelişimi; tek bir kültür ya da yöntem yerine kültürler arası etkileşim ve gelişim temelinde ele alınabilir.