Harvard'dan başlayan olağanüstü bir matematik yolculuğu
2014 yılında Harvard Üniversitesinden mezun olan 22 yaşındaki bir genç düşünün. Matematik lisansını 4.0 üzerinden 4.0 not ortalamasıyla tamamlamış ve birincilikle bitirmiş, aynı yıl fizik alanında yüksek lisans derecesi de almış, üniversitenin en yüksek not ortalaması için verilen Sophia Freund Ödülü'nü kazanmıştı.
Adı Levent Alpöge.
1992 yılında New York'un Long Island bölgesinde doğan, Türk ve Amerikan vatandaşlığı bulunan Alpöge'nin matematik yolculuğu, olağanüstü akademik başarılarla şekillendi. Harvard'daki başarısının ardından Churchill bursuyla Cambridge Üniversitesine gitti. Daha sonra Princeton Üniversitesinde doktorasını tamamladı. Doktora danışmanı, 2022 yılında matematiğin en prestijli ödüllerinden Fields Madalyası'nı kazanacak olan Manjul Bhargava'ydı.
Alpöge henüz lisans öğrencisiyken sayı teorisi ve kombinatorik alanlarında uluslararası matematik çevrelerinin dikkatini çeken çalışmalar üretmişti. 2015 yılında lisans öğrencilerinin matematiksel araştırma başarılarına verilen prestijli Morgan Ödülü'nü kazandı. Sonrasında Harvard Society of Fellows üyeliğine seçildi.
Ancak bu parlak akademik kariyerin arkasında oldukça sıra dışı bir hedef vardı.
Alpöge, 20 Kasım 2026 tarihinde yayımladığı kişisel açıklamasında öğrencilik yıllarından beri zihninde taşıdığı bir sırrı paylaşıyordu: Riemann Hipotezi'ni çözmek istiyordu.
Üstelik bunun kısa sürede başarılabilecek bir iş olmadığının farkındaydı. Problemi çözmek için onlarca yıl çalışmayı planlamıştı. Bu nedenle öğrencilik yıllarından itibaren, ileride karşılaşabileceği matematiksel zorlukları aşmak için gerekli olabilecek bütün araçları öğrenmeye çalıştığını anlatıyordu.
Bir başka ifadeyle Alpöge, yalnızca bir matematik probleminin çözümünü aramıyordu. Önce o problemi çözebilecek matematiksel düşünme kapasitesini inşa etmeye çalışıyordu.
Peki, bir matematikçi neden bütün akademik yaşamını tek bir probleme adayabilecek kadar güçlü bir hedef geliştirmişti?
1859: Riemann'ın matematik dünyasına bıraktığı soru
Asal sayılar matematiğin en eski ve en temel kavramlarından biridir.
2, 3, 5, 7, 11, 13, 17...
Her biri yalnızca 1'e ve kendisine bölünebilen bu sayılar, diğer doğal sayıların çarpanlarına ayrılmasında temel rol oynar. Matematiğin temel teoremlerinden birine göre 1'den büyük her doğal sayı, asal sayıların çarpımı olarak tek biçimde yazılabilir.
Bu bakımdan asal sayıları sayıların atomlarına benzetebiliriz.
Ancak asal sayıların doğal sayılar arasında nasıl dağıldığı oldukça gizemlidir. Bazıları birbirine çok yakındır, bazılarının arasında ise büyük boşluklar bulunur. Bu dağılımı basit bir örüntüyle açıklamak mümkün değildir.
1859 yılında Alman matematikçi Bernhard Riemann, asal sayıların dağılımıyla karmaşık sayılar üzerinde tanımlanan özel bir fonksiyon arasında derin bir ilişki ortaya koydu.
Bugün Riemann zeta fonksiyonu olarak adlandırdığımız bu fonksiyonun sıfırlarının (köklerinin) konumu, asal sayıların dağılımını anlamamızı sağlayan güçlü matematiksel bilgiler içeriyordu.
Riemann'ın hipotezi, zeta fonksiyonunun trivial olmayan bütün sıfırlarının karmaşık düzlemde gerçek kısmı 1/2 olan bir doğru üzerinde bulunduğunu ileri sürüyordu.
İlk bakışta yalnızca soyut matematikle ilgili görünen bu önerme, aslında asal sayıların dağılımındaki düzensizliğin ne kadar sınırlandırılabileceğiyle doğrudan ilişkiliydi.
Asal Sayı Teoremi, belirli bir büyüklüğe kadar kaç asal sayı bulunduğuna ilişkin yaklaşık bir hesaplama yapmamızı sağlar. Riemann Hipotezi ise bu yaklaşımın gerçek dağılımdan ne kadar sapabileceğine ilişkin çok güçlü sınırlar getirir.
Bu nedenle hipotez, yalnızca sayı teorisini ilgilendiren özel bir problem değildir. Analiz, cebirsel sayı teorisi, matematiksel fizik, kriptoloji ve birçok başka matematik alanıyla bağlantılıdır.
Riemann'ın 1859'da ortaya koyduğu bu soru, sonraki 167 yıl boyunca matematikçilerin en büyük problemlerinden biri olarak kaldı.
Hilbert'in bin yıllık sorusu
Matematik tarihinin en önemli isimlerinden David Hilbert, 1900 yılında Paris'te düzenlenen Uluslararası Matematikçiler Kongresi'nde matematiğin geleceğini şekillendirecek 23 problemi gündeme getirmişti.
Riemann Hipotezi, Hilbert'in sekizinci problemi içinde yer alıyordu.
Ancak Hilbert'in bu probleme verdiği önem yalnızca söz konusu listeden anlaşılmıyordu.
Matematikçi George Pólya'nın aktardığı ünlü bir anekdota göre Hilbert'e, uzun bir uykudan yüzyıllar sonra uyandırılsa ne yapmak isteyeceği sorulmuştu.
Hilbert'e atfedilen ve bin yıllık uyku biçimiyle ünlenen yanıt oldukça çarpıcıydı:
“Bin yıl uyuduktan sonra uyansaydım ilk sorum şu olurdu: Riemann Hipotezi ispatlandı mı?”
Bu söz, matematiğin büyük problemleriyle matematikçiler arasında kurulan ilişkiyi anlamak açısından dikkat çekicidir.
Bir problem düşünün ki çözümünü göremeyeceğini bilen matematikçiler bile kendilerinden sonraki nesillerin bu problemi çözmesini umut etsin.
Üstelik Riemann Hipotezi için matematik tarihinin en önemli isimlerinden bazıları çalışmalar gerçekleştirmişti. Hardy, Littlewood, Selberg ve Montgomery gibi matematikçilerin çalışmaları, hipotezin etrafındaki matematiksel bilgiyi önemli ölçüde geliştirdi.
Bu noktada matematiğin ilginç bir özelliği ortaya çıkar: Bir problemi çözememek, her zaman başarısız olmak anlamına gelmez.
Bazen çözüm arayışı sırasında geliştirilen yöntemler, başlangıçtaki problemin kendisinden çok daha geniş bir matematiksel etkiye sahip olabilir.
Riemann Hipotezi, bunun en önemli örneklerinden biridir.
Levent Alpöge: Bir problemin peşinden matematiğin zirvesine
Alpöge'nin akademik çalışmalarına baktığımızda sayı teorisine yönelik güçlü ve süreklilik gösteren bir ilgi görüyoruz.
Eliptik eğriler, tam sayı noktaları, Diophantos denklemleri ve aritmetik istatistik üzerine çalışmaları, onun yalnızca mevcut kuramları öğrenen değil, yeni sonuçlar geliştiren bir matematikçi olarak tanınmasını sağladı.
Özellikle 2025 yılında doktora tez danışmanı Manjul Bhargava, Wei Ho ve Ari Shnidman ile birlikte gerçekleştirdiği çalışma, Hilbert'in onuncu problemiyle bağlantılı önemli bir sonuca ulaştı.
Hilbert'in onuncu problemi, belirli türdeki polinom denklemlerinin tam sayı çözümünün bulunup bulunmadığına karar verebilecek genel bir algoritmanın varlığıyla ilgilidir. Alpöge ve çalışma arkadaşlarının araştırması, bu problemin sayı cisimlerinin tam sayı halkalarına uzanan biçiminde genel bir karar algoritmasının bulunmadığı sonucunu sağlayan önemli bir adımı tamamladı.
Dikkat çekici olan şu ki Alpöge, bir yandan Hilbert'in problemleri üzerinde matematiksel araştırmalar yürütürken diğer yandan gençliğinden beri zihninde taşıdığı Riemann Hipotezi'ne yaklaşabilecek yöntemleri öğrenmeye devam ediyordu.
Ancak 2020'li yılların ortalarından itibaren matematik araştırmalarını değiştirecek başka bir gelişme yaşanmaya başladı.
Yapay zekâ sistemleri artık yalnızca matematik problemlerinin bilinen çözümlerini açıklamakla sınırlı kalmıyor, yeni matematiksel fikirlerin geliştirilmesinde de kullanılmaya başlanıyordu.
Anthropic macerası: Matematikçi ile yapay zekânın buluşması
Alpöge, kişisel internet sitesinde GPT-4'ün ortaya çıkmasının kendisini bilgisayar bilimine yeniden yönelttiğini anlatıyor.
Daha sonra Claude adlı yapay zekâ modelini geliştiren Anthropic şirketinde çalışmaya başladı.
Buradaki rolü yalnızca yapay zekâ kullanan bir araştırmacı olmaktan ibaret değildi. Matematiksel araştırma kapasitesi giderek gelişen modellerle birlikte yeni sonuçların ortaya çıkarılmasında da görev alıyordu.
2026 yılı bu bakımdan oldukça dikkat çekici gelişmelere sahne oldu.
Temmuz ayında Alpöge, Claude'un yardımıyla cebirsel geometrinin uzun süredir açık problemlerinden Jacobian Varsayımı'na üç boyutta bir karşı örnek duyurdu. Bu örnek daha sonra bağımsız biçimsel doğrulama çalışmalarına konu oldu.
Aynı yıl matematikçi Tristan Buckmaster ile akışkanlar mekaniğinin temel denklemleri olan Navier–Stokes denklemleri üzerinde yapay zekâ destekli araştırmalar yürüttü. Bu çalışmalar da matematiksel keşiflerde yapay zekânın rolüne ilişkin tartışmaların merkezinde yer aldı.
Fakat Riemann Hipotezi açısından asıl dikkat çekici gelişme Ağustos 2026'da yaşandı.
Anthropic, henüz kamuya sunulmamış bir Claude araştırma modelinin, Riemann zeta fonksiyonunun sıfırlarıyla ilgili onlarca yıldır geliştirilen önemli bir matematiksel sınırı iyileştirdiğini açıkladı.
Daha önce zeta fonksiyonunun trivial olmayan sıfırlarınınen az yüzde 41,6'sınınkritik doğru üzerinde bulunduğu biliniyordu.
Claude'un elde ettiği sonuç bu alt sınırıyüzde 67,2'yeyükseltiyordu.
Bu, Riemann Hipotezi'nin çözümü değildi. Hipotez bütün ilgili sıfırların, yani yüzde 100'ünün söz konusu doğru üzerinde bulunmasını gerektiriyordu.
Ancak matematik tarihinde onlarca yıldır üzerinde çalışılan bir sınıra yapay zekâ yardımıyla yeni bir katkı sağlanmıştı.
Anthropic'ten Levent Alpöge ve Ralph Furman, Claude'un ortaya koyduğu çalışmayı matematiksel açıdan inceleyen araştırmacılar arasında bulunuyordu.
Bu araştırmanın hikâyesi de ilginçti. Claude başlangıçta yüzlerce farklı fikir denemiş, bunların hiçbiri başarılı olmamıştı. Sonraki aşamada yaklaşık 60 alt modelin katıldığı kapsamlı bir araştırma süreci yürütüldü. Sistem binlerce hesaplama, kod çalıştırma ve matematiksel denetim gerçekleştirdi.
Bütün bu süreç sonunda, Riemann Hipotezi çözülmemiş olsa bile daha önceki sınırdan güçlü yeni bir matematiksel sonuca ulaşılmıştı.
O günlerde Anthropic, kullanılan yöntemlerin Riemann Hipotezi'nin tamamını çözmesini beklemediklerini belirtiyordu.
Ancak yalnızca birkaç ay sonra Alpöge, matematik dünyasının çok daha büyük bir iddiayla karşılaşmasına neden olacaktı.
20 Kasım 2026: Matematik dünyasını sarsan dört sayfa
20 Kasım 2026 Cuma günü Levent Alpöge, kişisel internet sitesinde dört sayfalık bir açıklama yayımladı.
Metnin başlangıcında Riemann Hipotezi'nin sayı teorisi açısından taşıdığı önemi vurguluyor, ardından bütün matematik dünyasının dikkatini çekecek iddiasını ortaya koyuyordu.
Claude ile birlikte çalışarak Riemann Hipotezi'nin bir ispatını keşfettiğine inandığını açıklıyordu.
Üstelik iddiası bununla sınırlı değildi. Geliştirilen yöntemin Genelleştirilmiş Riemann Hipotezi'ni de çözdüğünü, hatta daha geniş bir hipoteze uzanma potansiyeli taşıdığını belirtiyordu.
Genelleştirilmiş Riemann Hipotezi, klasik hipotezin Dirichlet L-fonksiyonları gibi daha geniş bir fonksiyon ailesine uygulanmasıyla ilgilidir. Dolayısıyla Alpöge'nin iddiası, doğrulanması durumunda klasik problemin çözümünün ötesinde matematiksel sonuçlar anlamına gelecekti.
Ancak açıklamanın en çarpıcı yönü yalnızca matematiksel kapsamı değildi.
Alpöge, Claude'un çalışmanın son aşamalarında kendisinin matematiksel kavrayışının çok ötesine geçtiğini anlatıyordu.
Kendi ifadesiyle Claude, bitiş çizgisine yaklaşırken onu çok geride bırakmıştı. Modelin geliştirdiği bazı matematiksel ilişkiler karşısında hayranlık duyduğunu açıkça söylüyordu.
Bir matematikçinin yıllarca hazırlanarak çözmeye çalıştığı problemde, kullandığı yapay zekâ sisteminin kendisinin henüz tam olarak anlayamadığı adımlar geliştirdiğini anlatması son derece önemliydi.
Alpöge'nin açıklamasında özellikle vurguladığı bir başka konu, yeni sonuçların büyüklüğüydü.
Çalışma, sayı teorisinin farklı alanlarından gelen son derece gelişmiş matematiksel araçları bir araya getiriyordu. Stepanov'un yöntemlerinden theta dönüşümlerine, otomorfik biçimlerden sayı cisimlerine kadar çok geniş bir matematiksel yapı söz konusuydu.
Alpöge, zaman içerisinde bu devasa argümanın sadeleştirilebileceğini ve insanların daha kolay anlayabileceği bir matematiksel açıklamaya dönüştürülebileceğini umduğunu da belirtiyordu. Eğer Alpöge ispatı yaptıysa matematikte çözülememiş en az 20 problemin de çözümünü an itibari ile bulmuş oluyoruz.
250 bin sayfa ve 17 milyon satırlık bir ispat iddiası
Açıklamanın belki de en şaşırtıcı ayrıntısı, ortaya çıkan matematiksel çalışmanın boyutuydu.
Alpöge'ye göre Claude'un oluşturduğu insan tarafından okunabilir ayrıntılı metin 250 bin sayfayı aşmıştı.
Bu kadar büyük bir metni yayımlamanın anlamlı olmayacağını düşünerek farklı bir yönteme yönelmişti.
Çalışmanın Lean adı verilen biçimsel ispat sistemiyle oluşturulmuş sürümünü paylaştı.
Yaklaşık17,4 milyon satır koddanoluşan bu arşiv, matematiksel önermelerin bir bilgisayar tarafından mantıksal olarak kontrol edilmesini amaçlıyordu.
Lean, matematiksel ispatların belirli mantıksal kurallara uygun biçimde kurulup kurulmadığını denetlemeye yarayan bir sistemdir. Sistem, matematiksel önermelerin biçimsel gösterimlerini ve bu önermelere ilişkin çıkarım adımlarını kontrol eder.
Ancak burada kritik bir ayrım bulunuyor.
Bir bilgisayarın bir ispatın biçimsel adımlarını doğrulaması ile bir matematikçinin o ispatın arkasındaki temel fikri anlaması aynı şey değildir.
Birinci durumda mantıksal geçerlilik, ikinci durumda ise matematiksel kavrayış söz konusudur.
Alpöge'nin açıklamasının matematik felsefesi açısından en dikkat çekici taraflarından biri de budur. Yani bir insanın anlamakta zorluk çekeceği bir matematiksel ifadenin, yapay zeka ya da bilgisayar ile çözümünün olduğunun bilinmesi o ifadenin doğru olduğunu gösterir mi? bu tartışma bizi 1976 yılında bilgisayar yardımı ile çözülen dört renk probleminin tartışmalarına geri götürüyor.
Paylaşılan arşiv üzerinde ilk bağımsız derleme ve inceleme çalışmaları olumlu sonuçlar bildirmiş olsa da 21 Kasım 2026 itibarıyla matematiksel topluluğun kapsamlı değerlendirmesi tamamlanmış değildir. Clay Matematik Enstitüsü de Riemann Hipotezi'ni henüz çözülmemiş problem olarak listelemektedir.
Bu nedenle bugün için doğru ifade, Riemann Hipotezi'nin kesin olarak ispatlandığı değil,Alpöge ve Claude'un çok kapsamlı, biçimsel doğrulama iddiası taşıyan bir ispat ortaya koyduğuolmalıdır.
Altı haftada 167 yıllık problemin sonuna mı gelindi?
Alpöge'nin yayımladığı dört sayfalık açıklamada, çalışma sürecine ilişkin yirmi aşamalı bir zaman çizelgesi bulunuyor.
Bu çizelgenin başlangıcı 6 Ekim 2026.
İlk aşamalarda Stepanov yöntemiyle bağlantılı matematiksel fikirler, determinantlar ve sayı teorisinin çeşitli araçları üzerinde çalışılmış.
İlerleyen haftalarda çok daha gelişmiş matematiksel yapılar devreye girmiş. Özellikle 15 Kasım tarihli aşamalarda çok sayıda teknik adımın birbirine bağlandığı görülüyor.
Çizelgenin son maddesi ise yalnızca birkaç karakterden oluşuyor:
16 Kasım 2026: GRH.
Yani Genelleştirilmiş Riemann Hipotezi.
1859 yılında ortaya atılan ve 167 yıldır çözülemeyen bir problemin, bu iddiaya göre Ekim ve Kasım ayları boyunca yürütülen yoğun bir insan–yapay zekâ iş birliğiyle sonuca ulaştırılması söz konusu.
Neredeyse iki asır boyunca dünyanın en önemli matematikçilerinin uğraştığı bir problemin iki ayda çözülebilecek duruma gelmesi inanılmaz değil mi? Aslında durum tam olarak öyle değil. 167 yıl boyunca probleme yönelik gerçekleştirilen tüm insan girişiminin bir bağlantısallık oluşturarak sonlandırması olarak düşünülmeli. Yani aslında bu problemin çözümü 167 yıl ve 2 ay olarak görülmeli, eğer çözüm doğru ise.
Alpöge, açıklamasında Anthropic CEO'su Dario Amodei ile duyurunun zamanlamasına ilişkin iletişim kurduğunu da anlatıyor. Açıklamanın zamanlamasının talihsiz olduğunu düşünmesine rağmen sonucu daha fazla geciktirmemeye karar verdiğini belirtiyor.
Bu sürecin sonunda matematik dünyası, yalnızca büyük bir problem için ileri sürülen çözümle değil, çözümün ortaya çıkış biçimiyle de karşı karşıya kalmış oldu.
Matematik dünyası nasıl karşıladı?
20 Kasım açıklaması matematik dünyasında büyük bir heyecan yarattı.
Fields Madalyalı matematikçi James Maynard, sonucun doğrulanması durumunda bunun matematikte tarihsel önemde bir dönüm noktası olacağını değerlendirdi.
Matematikçi Andrew Sutherland, Lean kodunu bağımsız olarak derlediğini bildiren araştırmacılar arasında yer aldı. Bununla birlikte, kodun çalışması ile ispatın geniş matematik topluluğu tarafından anlaşılması arasında önemli bir fark bulunduğunu vurgulayan değerlendirmeler yapıldı.
Fields Madalyalı matematikçi Terence Tao da gelişmeyi ele aldı. Özellikle yapay zekâ yardımıyla oluşturulan devasa bir Lean ispatının matematiksel topluluk tarafından nasıl inceleneceği meselesi dikkat çekiyordu.
Matematik tarihinde birçok kez Riemann Hipotezi'nin çözüldüğü ileri sürüldü. Bu nedenle matematikçilerin heyecanı kadar ihtiyatlı yaklaşması da son derece doğal.
İspatın gerçekten neyi gösterdiği, kullanılan tanımların ve varsayımların uygunluğu, biçimsel denetimin kapsamı ve matematiksel argümanın anlaşılması gibi aşamalar büyük önem taşıyor.
Dolayısıyla tartışmanın merkezinde artık yalnızca Riemann Hipotezi bulunmuyor, matematiğin felsefesi de artık yeniden şekil alıyor. Yani matematiksel bilginin nasıl üretildiği, nasıl doğrulandığı ve kim tarafından anlaşılabileceği de tartışmanın bir parçası hâline geliyor.
Hilbert bugün uyansaydı ne sorardı?
Hilbert'in bin yıllık uykusundan uyanıp Riemann Hipotezi'nin çözülüp çözülmediğini soracağına ilişkin anekdotu hatırlayalım.
Hilbert'in bu soruyu sormasının üzerinden yaklaşık bir yüzyıl geçti.
Bugün matematik dünyası belki de Hilbert'in hayal bile etmediği türden bir gelişmeyle karşı karşıya.
Bir matematikçi, yaşamı boyunca ulaşmayı hedeflediği büyük bir matematik probleminin çözümünü bir yapay zekâ sistemiyle birlikte geliştirdiğini ileri sürüyor.
Dahası, ortaya çıkan matematiksel çalışma o kadar büyük ve karmaşık ki insan matematikçiler henüz bu çalışmanın tüm ayrıntılarına hâkim değil.
Burada matematik felsefesi açısından son derece önemli bir soru beliriyor:
Bir matematiksel önermenin doğruluğunu kanıtlamak ile o doğruluğun nedenini anlamak aynı şey midir?
Matematik tarihinde ispat, yalnızca bir önermenin doğru olduğunu göstermek için değil, o önermenin neden doğru olduğunu açıklamak için de kullanılmıştır. Matematikçiler ispatlardan yeni yöntemler öğrenir, farklı kavramlar arasında ilişkiler kurar ve başka problemlere uygulanabilecek düşünme biçimleri geliştirir. Peki, milyonlarca satırlık bir ispat biçimsel olarak doğrulanırsa fakat hiçbir insan bu ispatı bütünüyle anlayamazsa ne olacaktır? Bu durumda ortaya çıkan sonuç matematiksel bilgi midir? Yoksa matematiksel bilgiye sahip olmak, doğruluğun yanında belirli bir kavrayışı da gerektirir mi?
Alpöge'nin hikâyesi bu soruları kaçınılmaz biçimde gündeme getiriyor.
Riemann Hipotezi'nin gerçekten çözülüp çözülmediğini bağımsız incelemeler belirleyecek. Ancak şimdiden söyleyebileceğimiz bir şey var: Matematiksel araştırmalarda insan ile yapay zekâ arasındaki ilişkinin niteliği değişiyor. Bir zamanlar bütün matematiksel araçları öğrenerek Riemann Hipotezi'ni çözmeye hazırlanan genç bir matematikçi, bugün kendisinin bile henüz bütünüyle kavrayamadığını belirttiği bir matematiksel argümanın ortaya çıkışına tanıklık ediyor.
Belki de bu hikâyenin en önemli yanı, Riemann Hipotezi'nin çözülmüş olma ihtimalinden daha fazlasıdır. Çünkü matematik tarihinde ilk kez bu ölçekte, bir problemin çözümünü anlamak için insanlığın yeniden matematik öğrenmek zorunda kalabileceği bir geleceğin kapısı aralanıyor.
Hilbert bugün uyansaydı belki yine aynı soruyu sorardı:
Riemann Hipotezi ispatlandı mı?
Ama muhtemelen hemen ardından ikinci bir soru gelirdi:
Peki, ispatı kim anlıyor?




