Matematik Eğitimi Kooperatifi; matematik eğitimine yönelik yenilikçi içerikler üretmek, paylaşmak ve alana etkili katkı sağlamak amacıyla kurulmuş bir eğitim kooperatifidir.

“Hocam, Bu Fikir Olur mu?” Bir Lise Matematik Öğretmeninin Proje Danışmanlığı Yolculuğu

Yazar Murat Yaman
Yayın Tarihi

Bu yazıyı, sekiz yıllık öğrenci projeleri danışmanlık deneyimlerimi mümkün olduğunca açık bir şekilde paylaşarak, bu yola yeni çıkacak veya çıkmış meslektaşlarıma katkı sunmak amacıyla kaleme aldım. Aynı zamanda, bu konuya yabancı olmayan meslektaşlarımın deneyimlerini ve fikirlerini merak ettiğim için bir tartışma ve paylaşma vesilesi olmasını da umuyorum.

Bu yolculuğa ilk çıktığımda "matematik projesi" kelimesi bende yalnızca şu düşünceyi uyandırıyordu: "matematikle ne projesi yapılır ki şimdi?" Muhtemelen birçoğunuz da benim gibi düşünmüştür. Okul idaresinin baskılarıyla, bir yarışma hedefiyle ya da sadece "yapılması gereken" bir iş olarak başlamış olabilirsiniz bu serüvene. Hatta belki birçok meslektaşım bir-iki başarısız deneme sonrası inancını tamamen yitirip bu yola bir daha dönmemiş de olabilir. Dahası, bu “proje işleri”ni “öğretmenlerin kendi arasındaki bir yarış” olarak görüyor da olabilirsiniz. Bu tarz bir bakış açısına sahip azımsanmayacak sayıda meslektaşımın olduğunu gözlemliyorum. Gerçekten de her türlü öğrenci yarışmasını, hiçbir pedagojik kaygı olmaksızın, salt kendi egosunu ön planda tutarak sürdüren eğitimciler maalesef var. Bu tür tavırları teşvik eden önemli bir faktör olarak, kimi okul/kurum yöneticilerinde gördüğümüz salt skor hedefli yaklaşımları da eklemek gerek. Ancak bu tür yaklaşımlar, yazımızın asıl konusunun ve pedagojik odağının dışındadır.

“Aslında öğrenciler değil öğretmenler yazıyor projeleri!” şeklinde toptancı bir yaklaşıma sahipseniz ve buraya kadar da yazıyı okuduysanız, bence bir şans verip devam edin okumaya. Çünkü bugün geriye baktığımda, proje çalışması yapmanın yarışmalardan veya ödüllerden çok daha fazlasını ifade ettiğini net bir şekilde görüyorum. Matematiği bir ders olmaktan çıkarıp, bir düşünme biçimine ve hatta bir yaşam pratiğine dönüştürme gücü… Belki bu yüzden, projeler sadece öğrencilerimi değil, beni de dönüştürdü. Ben size hem kendi yaşadığım hem de etrafımda gözlemlediğim, proje yapan öğrenciler ve danışmanlarında oluşan “pedagojik artı değeri” anlatmak istiyorum. Ancak bu 'artı değer'den bahsetmeden önce, temel bir ayrıma değinmekte fayda var: Proje Tabanlı Öğrenme (PTÖ) ile proje danışmanlığı aynı şey midir?

Proje Tabanlı Öğrenme ve Matematik: Zorluk mu, Potansiyel mi?

Bir öğretmenin öğrencileri ile birlikte yer alacağı tek öğrenme yaşantısı klasik sınıf ortamında, önceden tanımlanmış biçimlerde mi olmalı? Bunun böyle olmak zorunda olmadığını nihayet idrak ettiğimizi ve yeni bir öğretim paradigmasının eşiğinde bulunduğumuzu varsayıyorum. Bunu idrak eden öğretmenler için bu aynı zamanda bir arayış demektir. Bu arayışa çıkan öğretmen için proje tabanlı öğrenme (PTÖ) çok öğretici bir uğrak noktası olacaktır.

Kuru bir tanım vermektense, süreçte hissettirdiği haliyle ifade edelim: PTÖ, öğrencinin sadece “dersi dinleyen” değil, bir problemi sahiplenen, onu zihninde yaşatan ve çözüme dair bir şey söylemek isteyen bir özneye dönüşmesidir. Burada bilgi doğrudan sunulmaz; aksine öğrenciler bilgiyi kendileri inşa ederler. Bunu yaparken de araştırma becerilerini, problem çözme yeteneklerini ve yaratıcılıklarını geliştirirler.

Burada önemli bir farkı netleştirmeliyiz: Sınıfta PTÖ uygulamak, müfredata bağlı bir süreçtir. Tüm öğrenciler içindir. Proje danışmanlığı ise, genellikle istekli birkaç öğrenciyle yürütülen, çoğu zaman yarışma veya sergi hedefli, daha çok bir rehberlik sürecidir. Aşağıdaki tablo bu farklılığın kısa bir özetidir.

Öğretmen Rolü

Hedef

Sınıf İçi PTÖ

Kolaylaştırıcı

Kazanım + süreç

Proje Danışmanlığı

Mentor / Araştırma Rehberi

Derinleşme + üretim

Benim anlatmak istediğim, sınıfta PTÖ etkinliği yönetmek değil. Benim hikâyem, öğrenci ile birlikte bilinmeyen bir yola çıkmak, beraber yanılmak, tekrar denemek… Ve sonunda belki bir sergide, belki bir jüri masasında, “Bu fikir bana ait!” diyen bir öğrenciye tanıklık etmektir.

Tam bu noktada şu tespiti yapalım: hem matematik öğretmenleri hem de öğrencilerin gözünde matematik, proje yapmak istenecek en son alan olarak görülüyor. Fen dersinde deney yapabilir, sosyal alanlarda sahaya inebilir. Peki matematikte? Matematik sanki soğuk, erişilmez ve projeye konu edilmeye dirençlidir. Ama ben yıllar içinde şunu farkettim: Matematik projelerinin zorluğu, aslında onların gizli gücüdür. Çünkü biz problem aramıyoruz sadece; biz düşünmeyi görünür kılmaya çalışıyoruz.

Matematikte proje yapmak demek çoğu zaman elle tutulur, gözle görülür bir ürün ortaya koymaktan çok, soyut bir fikri somutlaştırmak demektir. Örneğin bir hesaplama yapılıyorsa aynı zamanda gerekçelendirilmiş bir iddia söz konusudur. Ya da bir model geliştirmek aynı zamanda doğaya dair matematiksel bir yorumdur. Bu yüzden matematik projesi üretmek, çoğu zaman fen veya sosyal projelerine göre daha derinden bir düşünce çabası ister. İşte bu nokta, öğretmen için de büyük bir fırsata dönüşür: “Öğrencinin dünyasında matematiğe yer açma fırsatı.”

Matematikte Proje Danışmanlığı Yolculuğu

Proje danışmanlığını bir yolculuğa benzetmek çok yerinde olacaktır. Başlangıçta ihtiyaç duyacağınız tek şey, proje yapmak isteyen ya da sizin yapmasını istediğiniz, bu yolculuğa sizinle çıkacak en az bir öğrencidir. Öğrencinin amacı, hedefi, motivasyonu belki ödül ya da başka bir şey olabilir; ancak bu yolculukta ona eşlik edecek danışmanın farklı planları vardır: yolculuğu derinlikli bir öğrenme yaşantısına dönüştürmek gibi. Bu uzun ve engebeli yolda tökezlediğinde onu tutup kaldırmak bile değerlidir; ancak çoğu kez arazide kaybolmayı önleyecek müdahaleler yapmak hayati önem taşır. Bazen sizin de ilk defa göreceğiniz ıssız ormanlara birlikte gireceksiniz. Kısacası, bu yolculukta danışman öğretmen bazen bir rehber, bazen bir araştırmacı, bazen de öğrencisiyle birlikte bilinmeze sürüklenen bir yol arkadaşıdır.

Kendi deneyimlerime ve mesleki gözlemlerime dayanarak, bu yol hikayesinin önemli gördüğüm dönemeçlerini özetlemek istiyorum.

Adım 1: İlk Kıvılcım

Eğer size “Hocam, bir fikrim var… Sizce bu proje olur mu?” diyen en az bir öğrenci varsa, çok şanslısınız demektir. Çünkü bu benzersiz bir ilk kıvılcımdır. Çok kötü bir fikir gibi görünse bile değerlidir; çünkü o aşamada öğrenci bir proje aramıyordur, tek ihtiyacı düşüncesini ciddiye alacak bir uzmandır. Proje danışmanlığı, işte tam burada başlar: Fikri ciddiye almak… ve yürüyebileceği bir yol olduğu ihtimaline inanmasını sağlamak. Sonrası daha kolay gelir; çünkü elinizde artık hevesli bir acemi vardır. Onu, bir süre peşinde koştuğu ve sonuç alamadığı bir fikirden vazgeçirip başka bir yöne yönlendirmek daha kolay olacaktır.

Bazen gelen fikir çok soyut, bazen çok geniş, bazen de daha önce defalarca yapılmış olabiliyor. Burada danışmanın rolü, fikri hemen reddetmek değil, onu birlikte işlemek. "Bu çok geniş bir alan, odaklanabileceğimiz daha küçük bir nokta var mı?" veya "Bu konuda daha önce neler yapılmış, birlikte bir literatür taraması yapmaya ne dersin?" diyerek rehberlik etmek.

Peki, bir fikri/hevesi olan öğrenci yoksa ve yine de proje çalışması yapmak isteniyorsa ne yapacağız? Bu durumda ilk kıvılcımı bizim yakmamız gerekecek. Peki nasıl? Matematiğin araştırmaya açık alanlarında bir gezinti yapılabilir. Matematiğin kendi iç yapısını ve diğer disiplinlerle olan bağlantılarını sorgulayabilmesini sağlayacak konu başlıkları seçilmelidir. Matematiksel çalışma alanlarını, bu alanların odak noktasındaki problemleri, yaklaşımları, çözümleri ve bilimsel araştırma örneklerini karşılaştırabilme yeteneklerini geliştirmek hedeflenmelidir. Ayrıca matematiğin temel ve alt alanları arasındaki ilişkileri şemalar kullanarak sınıflandırma çalışmaları yapılabilir.

Adım 2: Fikri Şekillendirmek

Kıvılcımı yaktıktan sonra, sıra o ham fikri somut bir araştırma problemine dönüştürmeye gelir. Bu, projenin kalbidir ve en kritik aşamalardan biridir. Çünkü iyi tanımlanmamış bir problemi derli toplu bir hale getirmek için danışmanın kritik bir müdahalesine ihtiyaç duyulacaktır. Böylece projenin yönü belirlenir ve öğrencinin motivasyonunu beslenir.

Bu aşamada öğrenciyi, fikrini yapılandırılmış bir şekilde yazmaya teşvik etmek gerekir. 'Amacın ne?', 'Hangi yöntemi kullanacaksın?', 'Ulaşmayı beklediğin sonuç nedir?' gibi sorulara cevap araması, dağınık fikirlerini sistematik hale getirir. Aynı zamanda, literatür taramasına başvurarak benzer çalışmaları incelemek, projeye sağlam bir zemin hazırlar. Bu, öğrenciye hem akademik bir bakış açısı kazandırır hem de gereksiz tekrarların önüne geçer. Güvenilir kaynaklara ulaşma ve bunları anlama becerisi de bu aşamada geliştirilir.

Adım 3: Metodoloji ve Uygulama

Problem iyi tanımlanmış bir hale geldikten sonra, sıra bu probleme nasıl bir çözüm bulunacağına, yani projenin metodolojisine gelir. Matematik projelerinde hesap hatası yapmak, bir teoremi yanlış anlamak, modelin beklenmediği şekilde sonuç vermesi gibi durumlarla karşılaşmak olasıdır. Bu anlar, danışmanın en değerli katkıyı yapabileceği anlardır. "Hata nerede olabilir?", "Farklı bir yaklaşım deneyelim mi?", "Bu sonuç bile bize bir şey söylüyor olabilir mi?" diyerek krizi fırsata çevirmek mümkündür.

Bu aşama çoğu zaman öğrencinin mevcut matematik bilgisini zorlayacak, ancak yeni şeyler öğrenmesini sağlayacak bir süreçtir. Araştırmasında kullanacağı matematiksel araçlar ile teknolojilerden etkin bir şekilde yararlanabilmesi ona yeni beceriler katacaktır. Bu süreçte danışmanın doğru bilgi kaynakları ve teknolojik araçları konusunda yoğun bir desteği gerekebilir. Bu yakın markaj, öğrenci için önemli bir öğrenme ortamı sunacaktır.

Bazen şöyle bir durum da olur: öğrencinin ilgilendiği sorun ya da sorunun çözümü danışman olarak bizim uzmanlığımızı aşar. Böyle bir durumda danışmanın yapması gereken öğrenciyi konuyla ilgili uzmanlara (yüz yüze görüşme ya da mail atmak gibi) yönlendirmektir.

Adım 4: Yanılmak ve Yeniden Denemek

Proje danışmanlığının belki de en öğretici, ama bir o kadar da zorlu kısmı burasıdır: Yanılmalar, çıkmaz sokaklar, motivasyon kayıpları. Öğrenci projesinin bir noktasında mutlaka duvara toslar. İşte tam bu noktada öğretmenin rolü, pusulayı yeniden ayarlamaktır. Öğrenci tıkanıklık yaşadığında, hemen cevabı vermek yerine, ona doğru soruları sormak kritik öneme sahiptir. Öğrenciyi kendi çözümünü bulmaya teşvik etmek, onun problem çözme becerilerini kalıcı olarak geliştirir. Bu, uzun vadede ona sadece proje bitirme becerisi değil, aynı zamanda hayatta karşılaştığı zorluklarla başa çıkma yeteneği kazandırır.

Adım 5: Raporlama ve Sunum

Bir poster, bir rapor, bir bilgisayar modeli, bir sunum veya fiziksel bir maket… Projenin içeriğine göre son ürün farklılık gösterebilir. Öğrencinin, yaptığı işi yazılı (raporda) ve sözlü (sunumda) olarak nasıl ifade edeceğini öğrenmesi bu aşamanın özüdür. İster bir jüri karşısında ister bir sergide olsun, karmaşık matematiksel fikirleri açık, anlaşılır, hakim ve etkili bir şekilde sunabilmesi gerekir. Bu, sadece ispatların netliği veya grafiklerin anlaşılırlığı değil, aynı zamanda kendine güvenle konuşma, soruları yanıtlama ve projenin hikayesini anlatma becerisidir. Ön provalar yapmak ve geri bildirim vermek bu sürecin olmazsa olmazıdır.

Raporun giriş ve özet kısımları yazılırken, projenin hikayesini etkili şekilde nasıl anlatacağı üzerine çalışması gerekecektir. "Bu projeye neden başladın?", "En büyük keşfin neydi?", "Bu çalışma günlük hayatta nasıl kullanılabilir?" gibi sorulara net ve anlaşılır cevaplar verebilmesi ve bunları yazılı bir anlatımla ifade edebilmesi için desteğinize ihtiyacı olacaktır.

Öğrenci, bilimsel etiği – yani başkasının fikrine saygı duymayı, kaynak göstermeyi, dürüst olmayı – ve bilimsel yazma deneyimini – karmaşık matematiksel fikirleri açık ve anlaşılır bir dille ifade etmeyi – daha erken yaşta deneyimlemiş olacaktır.

Adım 6: Değerlendirme ve Yansıtma

Proje sona erdiğinde, bir jüri değerlendirmesi olsun ya da olmasın, ödül alınsın ya da alınmasın, öğrenciyle bir araya gelip tüm süreci değerlendirmek çok önemlidir. "Bu projeden ne öğrendin?", "Seni en çok ne zorladı?", "En çok neyden keyif aldın?" gibi sorularla öğrencinin kendi kazanımlarını fark etmesini sağlamak mümkündür. Sonuçta elde edilen büyük bir ödül olsa da süreci değerlendirmeyi göz ardı etmek, bu büyük yolculuk esnasında elde edilen kazanımların üstünü örtme riski taşır. Sıkça karşılaşılan bir başka durum da yeterli takdiri görmediğini düşünen proje sahiplerinin jüriyi suçlama eğilimidir. Bu tür sonuç odaklı yaklaşımları en baştan engellemek için, danışmanın jüri veya yarışma hakkında önyargılı ifadelerden kaçınması gerekir. Bunun aksine, öğrencilerin kendi çalışmalarının değerini görebilmeleri, sadece projenin kendisiyle değil, sürecin kendisine yönelik de bir üstbilişsel düşünme becerisine işaret eder.

Sonsöz

Şunu net bir şekilde söyleyebilirim ki, öğrenim hayatları boyunca hiçbir konu, bu projelerde araştırdıkları, üzerinde kafa yordukları konular kadar akıllarında kalmayacak. Projeler onlara, sadece bilgi edinmeyi değil, o bilgiye nasıl ulaşacaklarını, ulaştıkları bilgiyi nasıl değerlendireceklerini ve nasıl sunacaklarını öğretiyor. Özellikle matematikte, soyut düşünceyi somutlaştırma ve problem çözme becerisi, bu projelerle bambaşka bir seviyeye taşınıyor.

Bana göre, proje tabanlı öğrenme, öğrencilerin geleceğin problem çözücüleri, yaratıcı düşünürleri ve iş birliği yapabilen bireyleri olmaları için eşsiz bir zemin sunuyor. Ve biz matematik öğretmenleri, bu sürecin en değerli rehberleriyiz.

Deneyimlerimi sizinle paylaşarak bu heyecanlı dünyaya bir kapı aralamak istedim. Bu yazı, benim bu uzun ve anlamlı yolculukta edindiğim tecrübelerden sadece bir kesit. Unutmayın ki her öğrenci, her proje ve her danışmanlık süreci kendine özgüdür. Öğrencinin “Hocam, bu fikir olur mu?” sorusuna “Evet, anlat, dinliyorum” diyerek yanıt verdiğimizde, sadece bir projeye değil, bir matematikçi zihninin filizlenmesine de danışmanlık yapmış oluruz. Ve her birimiz için bitmek bilmeyen bir keşif yolculuğu başlar!