Matematik Eğitimi Kooperatifi; matematik eğitimine yönelik yenilikçi içerikler üretmek, paylaşmak ve alana etkili katkı sağlamak amacıyla kurulmuş bir eğitim kooperatifidir.

Matematik: İnsanlığın Kadim Yol Arkadaşı

Yazar Ayşe Yaşar Pırtı
Yayın Tarihi

Antik Yunan’ dan günümüze kadar matematiğin nasıl ortaya çıktığı sadece matematikçilerin değil aynı zamanda tarihçilerin ve felsefecilerin de tartıştığı kadim bir konu. Matematiğin çıkış noktasının doğa mıdır yoksa insan zihni midir? sorusuna yanıt bulmak için tarihte matematiğin, aklın ve gerçek yaşamın ilişkileri izlenegelmiştir. Matematiğin doğuşunun sayma olgusu ile olduğu MÖ. 40000/35000 yontma taş devrinde(Paleolitik çağ) bulunan ilk kalıtlara dayanılarak söylenmektedir [1]. Bu kalıtlarda kemik üzerinde bulunan gruplandırılmış çentiklerin, insan zihnindeki sayı kavramını yansıttığı uzmanlar tarafından düşünülmekte ve bu konuda farklı teoriler ortaya konmaktadır.

Matematik ile ilgili en eski metinler Mezopotamya ve Mısır’da yapılan arkeolojik kazılarla ortaya çıkmış olan kalıtlar (Plimpton 322 (Babil, yaklaşık MÖ. 1900), Rhind Papirüsü (Mısır, yaklaşık MÖ. 2000–1800) ve Moskova (Golenischev) Papirüsü (Mısır, yaklaşık MÖ. 1890)) olarak bilinir ve dünyanın farklı müzelerinde hâlâ sergilenmektedir. Söz konusu tablet ve papirüslerin bir kısmında gerçek yaşama dair problemlerin yer aldığı görülmekte. Bu tablet ve papirüslerdeki matematiksel ifade ve problemlerin incelenmesi, geçmişteki matematiksel düşünmenin anlaşılması açısından bilim insanlarına önemli fırsatlar sunar. Bu durum, buradaki problemlerin çözümlerine yönelik, matematiksel araç ve yöntemlerin neler olduğunu bulabilmek için bilim insanları tarafından araştırılması gereken önemli ve ilginç bir alan olarak da görülmüştür. Matematikte en başarılı ve etkili olan kitap, Öklid’in MÖ. 300 yıllarında yazdığı Elemanlar, bugün hâlâ kullanılan tanım, aksiyom, teorem ve ispat kavramlarının en eski örneklerini içermektedir.

Matematik dünyasında, problem durumları üzerinde çalışmaları yürütmek her zaman yeni gelişmelere kapı açmıştır. Örneğin; Öklid’in Elemanlar kitabında bulunan 5. postulatı, postulat olmadığını ve aksiyomatik sistemi sadeleştirme amacı ile önceki dört postulat ile ispat etmeye çalışan matematikçiler Öklid dışı geometriyi keşfetmişler ve matematikte yepyeni bir alana ve belki de çağa adım atmışlardır. Bir matematikçi için ispat edilememiş bir problem nihayete ermemiş olarak görülür ve günümüzde hâlâ çözülememiş birçok matematik problemi çözülmeyi beklemekte ve bu problemlere yenileri eklenirken beklenmedik bir anda bu problemlere çözümler geliştirilebilmekte hatta bazı matematikçiler de ünlü eksiklik teoremi ile birlikte çözülemeyen problemler bulmak için oldukça yoğun bir gayret içerisine girmektedir.

Ünlü matematikçi Van De Walle vd. problemler için “Problem çözme süreci birçok beceriyi içerisinde bulundurmaktadır. Öğrenmeyle iç içe geçmiş problem çözme sürecinde öğrenciler matematiği yaparak öğrenmektedir. Matematik yapmak, problem çözme için yöntem geliştirme, bu yöntemleri uygulama, bu yöntemlerin uygulanmasının bir sonuca götürüp götürmediğine bakma ve verilen cevapların anlamlı olup olmadığını kontrol etme eylemlerini içermektedir” diyerek sürecin insanın düşünme becerilerinin en üst noktalarından biri olduğunu da belirtir [2].

Yaşamımız boyunca birçok problemle karşılaşırız ve tıpkı yaşam gibi matematik de problemsiz var olamaz. Matematik bizlere günlük yaşamda karşılaştığımız problemlere çözüm bulmada da yardımcı olur. Yol Bulma Problemi ya da Yol Renklendirme-Boyama Problemi (Road Coloring Problem) olarak bilinen problem 1970’de IBM'de çalışan Adler, Goodwin ve Weiss tarafından ileri sürülmüştür. Bu problem yolunu kaybeden bir kişinin varış noktasına nasıl ulaşabileceğine yönelik bir çözüm aramayı içerir. Diğer bir deyişle “Varılacak sabit bir konuma nerede olduğunu bilmeyen bir kişi (yolunu kaybetmiş) için her şekilde sonuca ulaştıracak bir çözüm var mıdır?” problemi şeklinde de ifade edilebilir.

İleri sürülen bu problem birçok matematikçinin ilgisini çekmiş ve farklı çözümler de zamanla geliştirilmiştir. Fakat 40 yıla yakın bir süre çözüme ulaşılamamışken matematik ilgisinin yalnızca bir matematikçide olmayacağını da gösterecek bir güzellikle 2007 yılında gece bekçisi olarak çalışan 63 yaşındaki Trahtman ortaya çıkar ve “Evreka” der. Trahtman geliştirdiği yöntem ile çözümün ispatlanabilir olduğunu gösterirken, çözümün çok da abartılmaması gerektiğini ve bu başarının kendisini değiştirmeyeceğini söyleyerek çözüm için de “Zor ama karmaşık değil. İnsanlar, karmaşık düşünmeleri gerektiğini sanarak işi zorlaştırıyorlar aksine yalın düşünmek gerekiyor.” ifadelerini ekliyor.

Görsel.1: Avraham Naumovich Trahtman [3]


Görsel.1: Avraham Naumovich Trahtman [3]

Algoritmanın bir problem durumunda istenilene ulaşmak için olası çözüm yollarından uygun olanın seçilme durumlarını adım adım ortaya koyan metin ya da akış diyagramı olduğunu söyleyebiliriz. Graf ise iki temel yapı elemanından oluşan bir çizgeler topluluğudur. Bu temel yapı elemanlarından biri, köşe (vertex) olarak isimlendirilen noktalarken diğeri bu köşe çiftleri arasındaki bağlantının varlığını ya da yokluğunu göstermek için kullanılan kenar (edge) olarak isimlendirilen çizgilerdir. Trahtman çözümü için ilk olarak graflarla oluşturduğu bir harita üzerinde algoritmik problem biçiminde kurgular. Problemin çözümünü bir örnek üzerinden incelemeye çalışalım. Sekiz haneli bir köyün bulunduğunu varsayalım. Köydeki her hane graf tanımında yer alan köşeye karşılık gelir ve bu köşeler arasındaki çizilen yönlendirilmiş çizgileride graf tanımında yer alan kenar olarak gösterilir.

Tasarladığımız sekiz haneden oluşan köyde bir hanenin muhtarlık olduğunu varsayalım. Diğer hanelerden muhtarlığa gidecek tüm olası yolların uzunluklarının en büyük ortak böleninin aynı olduğu durumda tüm haneler arasında senkronize edilmiş güçlü bir bağlantı elde edilir [4]. Birden fazla sabit sayıda renk ile muhtarlığa varacak olan kişinin hangi hanede olursa olsun varış yerine (muhtarlığa) ulaşabilecek şekilde renklendirilmiş olması senkronize olma olarak adlandırılır. Bu şekilde yapılacak senkronize renklendirme uygulaması matematik dünyasında Yol Bulma Problemi ya da Yol Renklendirme-Boyama Problemi (Road Coloring Problem) olarak adlandırılır [5].

Şimdi bu problemi aşamalı bir şekilde dört, altı ve sekiz köşeden oluşan örnekler üzerinde inceleyelim. İlk olarak ele aldığımız dört köşeden biri ulaşılmak istenilen varış noktası. Bunu merkez olarak isimlendirelim. Diğerlerini ise A, B ve C köşeleri olarak isimlendirelim.

Şekil.1: Dört köşeli graf modeli

Şekil.1: Dört köşeli graf modeli

A, B ve C köşelerinden merkeze ulaşmak için yolları öyle bir yönlendirilmiş renklendirme uygulaması olmalı ki tüm köşe noktalarından merkeze ulaşılabilecek bir algoritma bulunsun. Yönlendirilmiş renklendirme yapılırken “Kırmızı” kenar için “K”, “Mavi” kenar için “M” şeklinde ifade edelim. Her bir kenar bir yolu temsil eder. Şekil 1’de verilen dört köşeden oluşan grafta A, B ve C köşelerinin her birinden Kırmızı-Mavi-Kırmızı-Mavi (K-M-K-M) algoritması ile merkeze ulaşılacaktır. Şekil 1’deki model Şekil 2’de yol renklendirme uygulaması yapılmış olarak verilmiştir. Hangi noktada olduğunun bir önemi olmadan senkronize edilmiş olan renklendirilmiş yollar üzerinde deneyebilirsiniz.

Şekil.2: Dört köşeli yol renklendirme örneği

Şekil.2: Dört köşeli yol renklendirme örneği

Görüldüğü üzere yol renklendirme problemi,yolları temsil eden iki köşe arasındaki kenarların renklendirme uygulamasıdır [6]. Şekil 2’de A, B ve C köşelerinden hangisi olursa olsun K-M-K-M yönlendirilmiş olan dört kenarın takip edilmesi sonucunda, ulaşılmak istenen merkeze varılır.

Şimdi de yol renklendirme problemi örneklerinde köşe sayısını arttırdığımız örneklerdeki çözümleri inceleyelim. Şimdi altı köşeden oluşan senkronize edilmiş renklendirme uygulamalarını inceleyelim.

Şekil.3: Altı köşeli yol renklendirme örneği

Şekil.3: Altı köşeli yol renklendirme örneği

Şekil 3’te A, B, C, D ve E köşelerinden hangisi olursa olsun K-K-M-K-K-M yönlendirilmiş olan altı kenarın takip edilmesi sonucunda ulaşılmak istenilen merkeze varılır. Son olarak sekiz köşeden oluşan senkronize edilmiş renklendirme uygulamalarını inceleyelim.

Şekil.4: Sekiz köşeli yol renklendirme örneği

Şekil.4: Sekiz köşeli yol renklendirme örneği

Şekil 4’te sekiz köşeden biri merkez diğerleri farklı harflerle adlandırılmıştır. Baştaki sekiz haneden oluşan köy varsayımına dönecek olursak Şekil 4’te verilen grafta muhtarlığın merkez, harflendirilmiş köşelerin her birinin de hane olması durumunda köydeki bir kişi hangi hanenin önünde olursa olsun yönlendirmesi yapılmış renklendirilmiş yollardan M-M-K-M-M-K-M-M-K olan dokuz yolu sırası ile takip ettiğinde merkeze yani muhtarlığa ulaşacaktır. Bu örnekte varış noktasının B olması durumunda aynı biçimde M-K-K-M-K-K-M-K-K olan dokuz adet yolu yönlendirmesine dikkat ederek, tamamlanması durumunda ulaşılır [5]. Tüm çözümleri şekiller üzerinde denemenizi öneririz.

Matematik yalnızca matematikle ilgili alanlardan mezunların değil herkesin yol arkadaşı olarak görülmesi gereken kadim bilgiler topluluğudur. Merakla ve istekle çözülen bir problem sonrasında Trahtman’ın elde ettiği hazzı benzer şekilde öğrencilerde ve çocuklarda da erken yaşlarda oluşturmak gerektiğini düşünüyorum. O hâldesize merakınız ve isteğinizle çözebileceğiniz farklı durumları soralım: Beş, yedi, dokuz ve diğerleri için çözüm bulabilir misiniz? Aynı şekilde dört, altı ve sekiz köşeli modeller oluşturup alternatif çözüm üretebilir misiniz?