Matematik Eğitimi Kooperatifi; matematik eğitimine yönelik yenilikçi içerikler üretmek, paylaşmak ve alana etkili katkı sağlamak amacıyla kurulmuş bir eğitim kooperatifidir.

Matematikçilerin Farklı Dertleri Vardır: Hangi şekille paketleme yapmam lazım?

Yazar Ayşe Şimşek
Yayın Tarihi

Bir alanı doldurmanın en iyi yolunun ne olduğu yüzyıllar boyunca matematikçiler arasında merak edilen sorulardan biri. Bu soruya matematikçiler farklı düzlem ve şekiller üzerinde farklı yöntemler ve stratejiler geliştirerek çözümler aramaya devam ediyor. Sizlerle bu yazıda paketleme yaparken en iyi ve en kötü durumların hangileri olduğuna yanıt bulmaya çalışacağız…

Paketleme verimliliği, bir paketleme sürecinin ne kadar etkili ve kaynakları verimli bir şekilde kullandığını ölçen bir metriktir. Verimlilik değeri, yerleştirme işlemi için kullanılan yüzeyin kaçta kaçının kullanıldığını göstermektedir. Paketleme verimliliği, genellikle maliyet azaltma, malzeme israfını önleme, çevresel sürdürülebilirlik ve operasyonel performansı artırma gibi amaçlarla kullanılmaktadır. Aşağıdaki formülle hesaplanmaktadır [1]:

Paketleme Verimliliği (%)=(Kullanılan alan /Büyük yüzeyin alanı)*100

Kullanılan alan (KA)=Yerleştirme yapılacak yüzey üzerine yerleştirilen parçaların alanları toplamı

Büyük yüzeyin alanı (BYA)= Yerleştirme yapılacak yüzeyin toplam alanı

Çokgenlerde paketleme verimliliği nedir? Hangi çokgenle en verimli düzende paketleme yapabilirim?

Üçgen paketleme, iki boyutlu düzlemlerde eşkenar üçgenlerin yan yana yerleştirilmesiyle oluşur. İdeal koşullar altında, eşkenar üçgenlerle yapılan paketlemenin verimliliği yaklaşık olarak %90.7 olarak bulunmuştur. Çünkü eşkenar üçgenle bir düzlem kaplandığında üçgenlerin kenar ve köşesinde kaçınılmaz olarak boşluklar oluşmakta ve bu boşluklarda verimliliği azaltmaktadır [2]. Benzer şekilde altıgen paketleme de düzgün altıgenlerin yan yana yerleştirilmesiyle oluşur ve iki boyutlu düzlemlerde en yüksek doluluk oranını sağlar.

Bu yöntem, arılar tarafından petek yapımında da kullanılır ve bilimsel olarak kanıtlanmış en verimli iki boyutlu paketleme şeklidir​. Büyük bir alanı eşit büyüklükte fayanslara bölmek ve her fayansın çevresini en aza indirmek için en iyi yolun altıgenlerle kaplamak olduğunu 1999'da Pittsburgh Üniversitesi'nden matematikçiler kanıtlamayı başarmıştır. Mümkün olan en iyi performansla -belirli bir alanı en az çevre ile kaplamak istediğimizde- altıgen şekli ile düzlemin yaklaşık %90,7'unu doldurabildiği görülmüştür. Bu oran her altıgen altı eşkenar üçgene bölünebildiği için üçgen paketleme ile aynıdır [3].

Şekil 1. Eşkenar üçgenlerle oluşturulan paketleme örneği

Şekil 1. Eşkenar üçgenlerle oluşturulan paketleme örneği

çizgi, portakal, turuncu, tasarım içeren bir resim Açıklama otomatik olarak oluşturuldu

Şekil 2. Düzgün altıgen 6 eşkenar üçgenden oluşur

Dikdörtgen veya kare şekillerle bir alanı doldurmak ise genellikle en verimli yöntemlerden biri olarak nitelendirilmektedir. Yapılan araştırmalarda dikdörtgen ve karelerle boşluk bırakmadan %100 verimlilikle paketleme yapılabileceği görülmüştür. Örneğin Şekil 3 ’de verilen iki modelde dikdörtgen parçaların iki boyutlu düzlemlerde sezgisel yöntemler kullanan hibrit bir metodoloji ile paketleme verimliliği %100 bulunmuştur. Bu özelliğine bağlı olarak da özellikle depolama ve lojistikte, dikdörtgen prizma kutuların kullanımı oldukça yaygındır.

Şekil 3. Dikdörtgenlerle oluşturulan paketleme örneği

Şekil 3. Dikdörtgenlerle oluşturulan paketleme örneği

Beşgenlerin en iyi paketleme verimliliği ise %92,13 olarak bulunmuştur. Örneğin, Şekil 4’te beşgenlerle bilgisayar tarafından oluşturulan periyodik paketlemeye ilişkin elde edilen paketleme verimlilikleri sırasıyla (a) %92,11 ve (b) %92,13 olarak hesaplanmıştır [4].

Şekil 4. Beşgenlerle oluşturulan paketleme örnegi

Şekil 4. Beşgenlerle oluşturulan paketleme örnegi

Sekizgenlerin ise en iyi paketleme verimliliğinin %90,62 olarak elde edildiği görülmektedir. Örneğin, Şekil 5’te sekizgenlerle bilgisayar tarafından oluşturulan periyodik paketlemeye ilişkin elde edilen paketleme verimlilikleri sırasıyla (a) %90,61, (b) %90,60, (c) %0,90,59 ve (d) %90,5903 olarak bulunmuştur [4].

Şekil 5. Sekizgenlerle oluşturulan paketleme örneği

Şekil 5. Sekizgenlerle oluşturulan paketleme örneği

Ya daire?

Birçok şekil boşluk bırakmadan döşenemez. Bunlardan biri de dairedir. İki boyutlu düzlemlerde dairelerin en verimli şekilde yerleştirilmesi, genellikle altıgene en yakın paketleme (hexagonal close packing) yöntemi ile gerçekleştirilir. Yani her daire, altı komşu daireye temas eder ve aralarındaki boşluklar böylece minimize edilir​. Böylece mümkün olan en iyi formasyonla, altıgen şekilli bir daire paketlemesiyle, düzlemin neredeyse %90,69'unu doldurulabilmektedir [5].

kalıp, desen, düzen, tasarım, ambalaj kağıdı, daire içeren bir resim Açıklama otomatik olarak oluşturuldu

Şekil 6. Dairelerle oluşturulan paketleme örneği

1920'lerde gelindiğinde ise matematikçiler şunu merak etmeye başladı: Paketlemek için en kötü şekil hangisidir? Başka bir deyişle, en iyi şekilde paketleseniz bile, hangi şekil sizi en büyük boşlukları bırakmaya zorlar?

Bu soruyu duyduğumuzda aklımıza ilk gelen içi boş kareler gibi delikler veya içe doğru girintiler içeren şekiller oluyor. Bu gibi şekilleri bulmak kolaydır ve bu tür şekiller matematiksel olarak o kadar da ilginç değildir (Şekil 7). Çünkü kenarları daha da incelterek, keyfi olarak büyük bir alan kesrinin boş olmasını zorlayan bir şekil de kolayca elde edebilirsiniz. Ancak, şeklin dışbükey olması - yani şekildeki herhangi iki noktayı seçerseniz, onları birbirine bağlayan doğru parçası şeklin içinde kalacaktır – ve merkezi simetrik olması kısıtlamalarını eklersek o zaman içi boş şekiller yasaklanır ve işler daha ilgi çekici hale gelir.

Şekil 7. İçi boş kare şekli ile oluşturulan paketleme örneği

Şekil 7. İçi boş kare şekli ile oluşturulan paketleme örneği

O zaman sorumuzu bu bilgiler doğrultusunda şöyle soralım. Hem dışbükey hem de merkezi simetrik olan en kötü paketlemeye sahip şekil hangisidir?

Matematikçiler başlangıçta bu özelliklere sahip yani en kötü paketleme yapılabilecek şeklin bir daire olduğuna inandılar. Ancak yapılan araştırmalar neticesinde durumun böyle olmadığı anlaşıldı. Sadece dışbükey olma özelliği taşıması ölçütünü temel alındığında düzgün yedigenin düzgün bir şekilde istiflenmesinin zor olması, kenar sayısının tek olması gibi taşıdığı özellikler nedeniyle alanın etkin bir şekilde doldurulmasını zorlaştıran ve aralarında boşluklar kalmasına neden olduğunu gördüler. Düzgün yedigenlerin paketleme verimliliğini incelediklerinde bu şeklin paketleme verimliliğinin %89,27 olduğunu buldular. Bunu bulmaları şimdiye kadar dış bükey şekiller arasında en kötü paketlemeye sahip şeklin düzgün yedigen olduğunu gösterdi. Ancak matematikçiler bunun en kötüsü olduğunu hala kanıtlayamadılar [6].

Peki sorumuza geri dönelim hem dışbükey hem de simetrik en kötü paketlemeye sahip şekil hangisi olabilir? Sizin aklınıza bir şekil geliyor mu?

1934'te Karl Reinhardt adlı bir Alman matematikçi bu iki özelliği de taşıyan ve paketleme verimliği şimdiye kadar hesaplanan verimliliklerden daha düşük bir paketleme verimliliğine sahip bir şekil buldu. Yuvarlak kenarları olan bir sekizgen. Reinhardt bu şeklin köşelerdeki yaylar hiperbol kullanılarak çizildiğinde, paketleme verimliliğinin yaklaşık %90,24 olduğu hesapladı [7]. Durum böyle olunca bu sorunun cevabı olarak ilk tahmin edilen şekil olan dairenin paketleme verimliliğinin %90,69'u olduğunu göz önünde bulundurduğumuzda -her ne kadar dairenin paketleme verimliliği ile arasındaki fark küçük olsa da- hem dış bükey hem de merkezi simetrik olan en kötü paketlemeye sahip şeklin daire değil, yuvarlak kenarları olan bir sekizgen olduğu görülmüş. Ancak her ne kadar şimdiye kadar bu özellikleri taşıyan en kötü paketleme verimliliğine sahip şeklin yuvarlak kenarları olan sekizgen olduğu ortaya atılsa da bunu ortaya atan Reinhardt, bu şeklin en kötü paketlemeye sahip şekil olduğunu kanıtlayamamış. Başka matematikçilerde [6].

kalıp, desen, düzen, tasarım, petek, fayans, karo, çini, kiremit içeren bir resim Açıklama otomatik olarak oluşturuldu

Şekil 8. Yuvarlak kenarları olan bir sekizgen şekli ile oluşturulan paketleme örneği

Yani…

Paketleme yaparken hangi şeklin en iyi ya da en kötü tercih olacağına karar verirken şekillerin geometrik özellikleri büyük önem taşımaktadır. Üçgen, kare, altıgen ve daire gibi şekillerin paketleme verimliliği açısından karşılaştırılması, bize farklı durumlarda farklı şekillerin daha avantajlı olabileceğini göstermektedir. Altıgenler, iki boyutlu düzlemlerde en verimli paketleme şekli olarak öne çıkarken, daireler ve yedigenler daha fazla boşluk bırakarak daha düşük verimlilik sunmaktadır. Yuvarlak kenarları olan sekizgen gibi daha karmaşık şekiller ise belirli durumlarda paketleme verimliliğini arttırabilmektedir veya azaltabilmektedir. Ancak matematikte daha kanıtlanmaya bekleyen pek çok şey gibi hangi şekille paketleme yapmak daha kötü bir tercih olacağını kanıtlamak için daha fazla araştırma yapılması gerekmektedir. Matematikçilerin yüzyıllardır süren bu merakı, gelecekte de devam edecek ve paketleme verimliliği konusunda daha fazla keşif yapılacaktır. Bekleyerek görelim…