Olasılık, ortaya çıkışından bu yana, veri analizine ihtiyaç duyulan birçok araştırma alanı için iyi kavranması gereken bir konu olmuştur. Sadece bilimsel disiplinlerde değil, günlük hayatta da olasılığı anlamaya ihtiyaç duyarız; havanın nasıl olacağı konusunda tahmin yürütmek, ekonominin gidişatını öngörebilmek, belirli bir hastalığa yakalanma konusunda endişe duymanın ne kadar gerekli olup olmadığına dair fikir yürütmek gibi durumlarda bazen sezgisel, bazen hesaplamalı olarak istatistiksel bilgi ve olasılıksal akıl yürütme kullanırız. Çoğunlukla somut problemlerle uğraştığımız, sonuçların kesin ve belirgin olmasını beklediğimiz genel matematiğin aksine, istatistik ve olasılık konularında belirsiz, kesin olmayan ve değişebilir bir yapı ile karşılaşırız. Matematiğin diğer konuları ve istatistik arasındaki bu farklılık, matematik öğretmenleri tarafından öğretilmesi beklenen istatistik ve olasılık konularının öğrenme ve öğretme süreçlerinde kendine özgü zorluklar ve bilişsel sorunlar ortaya çıkarır.
Scheaffer [1] istatistiksel akıl yürütmenin çoğunlukla matematikte kullandığımız deterministik (belirlenimci) düşünme yerine olasılıksal akıl yürütmeyi gerektirdiğini vurgular. Deterministik akıl yürütmede gözlenen her sonucun açıklanabilir bir nedeni olmalıdır, olasılıkta ise bir sonuç açıklanamayan birçok nedenden kaynaklanıyor olabilir, bu nedenler bir araya geldikçe ortaya çıkan etkilere şans (chance) denir. Bir diğer fark ise sayıların kullanımıdır; esas olarak istatistik de sayılarla ilgilenir, ancak istatistik sayıları bir bağlam ile, yani veri olarak kullanır.
Veri kavramını, bağlamı olan sayı ya da değer olarak tanımlayabiliriz. Veriler, insanlığın gelişimi, nüfusun artması ve teknolojinin gelişimi nedeniyle artık her yerde karşımıza çıkar ve sayısı da her geçen gün tahmin edilemeyecek bir hızda artmaktadır. Verilerle başa çıkmak ise artık modern dünyamız için kaçınılmaz bir zorunluluk hâlinegelmiş durumda. Yakın zamanda bütün dünyayı dramatik şekilde etkileyen COVID-19 pandemisi ve yine yakın zamanda ülkemizde yaşanan 6 şubat deprem felaketi üzerinden, verilerle başa çıkmanın, istatistik yapmanın, dolayısıyla doğruluğu yüksek tahminler vebu tahminler üzerinden kararlar vermenin ne kadar önemli olduğuna hepimiz, ne yazık ki çoğunlukla acı içinde tanık olduk. Dolayısıyla, biraz iddialı gibi dursa da hakikat şu ki: iyi istatistik bilmek hayat kurtarır…
Rossman, Chance ve Medina [2] da istatistiksel ve matematiksel akıl yürütme arasındaki farklılıklara değinmiştir. Yazarlara göre istatistik, matematiği geniş ölçüde kullanıyor olsa da bir disiplin olarak matematikten oldukça farklıdır. Onlara göre "İstatistik verilerden içgörü kazanma bilimidir” (s. 323). İstatistikte bağlamın rolü ve bu rolün yarattığı fark iki disiplin (matematik ve istatistik) arasındaki temel farklardan birini oluşturur. Matematik bağlamdan bağımsız olarak da çalışılabilir, buna karşın, istatistik çalışılırken bağlam göz ardı edilemez. Matematikte yoğun biçimde ihtiyacımız olan tümdengelimli akıl yürütme, aksiyomlar ve tanımlara dayalı kanıtların yerine istatistikte daha çok tümevarımsal muhakemeye ihtiyaç duyar ve belirsiz sonuçlarla yorum yapmaya çalışırız.
Matematik, bir problemin çözümüne kesin bir yanıt verir ve birden fazla matematikçi aynı problem için aynı sonucu bulurken; istatistiksel bir problemde farklı araştırmacılar farklı sonuçlar bulabilir, ya da sonuçları farklı ya da çok çeşitli yorumlayabilir. Matematikte kavramlar kesin ve açık iken istatistiğin doğası gereği istatistiksel kavramlar olasılıksaldır. Dolayısıyla, olasılık konusuna hâkim olmak, istatistiği iyi anlamak ve iyi istatistiksel araştırmalar yürütebilmek için mutlak bir zorunluluktur. O hâldebiraz da olasılıktan söz edelim…
Olasılık, matematik alanındaki çoğu konu başlığı ile kıyaslandığında araştırma alanı olarak oldukça genç bir konudur ve matematikteki diğer konu başlıklarından farklı olarak, şans oyunları sayesinde keşfedilmiştir. Olasılık konusu genç olsa da şans oyunları insanlık kadar eski sayılır.
Şans oyunları, dolaylı olarak, oyun sırasında kazanma ve kaybetmeyi belirleyen olasılıkların daha iyi anlaşılması için olasılık teorisinin doğmasına da yol açmıştır. 17. yüzyılın ortalarında, bir kumarbazın sorusu üzerine iki büyük matematikçi, Blaise Pascal ve Pierre de Fermat arasında başlayan ve yıllar süren mektuplaşmaları günümüzdeki olasılık kuramının temelini atmış, bu sayede de bilim adamları ve matematikçilerin belirsizlik ve risk içeren durumlara yaklaşım biçimleri kökten değişmiştir. Pascal ve Fermat’nın 6 yıl süren mektuplaşmasına konu olan ve ‘noktalar problem’ adı verilen problem şöyledir:
Pascal ve Fermat’ın Paris’te bir kafede para atma oyunu oynadıklarını varsayalım. Her bir atışta, tura gelirse Fermat, yazı gelirse Pascal bir puan alacaktır. Oyun bu şekilde sürerken, ilk defa on puana ulaşan oyunu kazanacaktır. İki matematikçi de masaya 50’şer Frank para koyar, böylece masada 100 Frank mevcuttur. 10 puana ilk ulaşan ve dolayısıyla oyunu kazanan taraf 100 Frankın sahibi olacaktır. Oyunun devam ettiği sırada, Fermat 8, Pascal ise 7 puana sahipken, Fermat’ın acilen oyunu terk edip Toulouse’a gitmesi gerekir. Oyunun bitmesini gerektiren bu durumda masadaki para adil bir biçimde nasıl bölüştürülmelidir?
Söz konusu mektuplaşmalarda Fermat’ın verdiği bir cevabı da buraya eklemekte fayda var:
“Değerli Blaise,
100 Frankı bölüştürme problemi hakkında, adil olduğunu düşüneceğin bri çözüm buldum. Benim sadece 2 senin de 3 puana ihtiyacın olduğunu düşünürsek, 4 atışta oyun bitecekti.
Bu dört atışta, eğer galibiyet için gereken üç puanı alamazsan, bu benim kazanmam için gereken iki puanı aldığım anlamına gelir. Benzer yolla, eğer ben iki puanı alamazsam, sen kazanman için gerekli olan en az üç puanı almış ve kazanmışsın demektir. Böylece, aşağıdaki olası oyun senaryolarının eksiksiz olduğuna inanıyorum. ‘h’ harfi tura, ‘y’ harfi de yazıyı göstermektedir. Benim kazandığım senaryolara yıldız koydum.
h h h h * h h h t * h h t h * h h t t *
h t h h * h t h t * h t t h * h t t t
t h h h * t h h t * t h t h * t h t t
t t h h * t t h t t t t h t t t t
Bu çıktıların hepsinin eş olasılı olduğunda hem fikir olduğunu düşünüyorum. Bu yüzden, parayı benim lehime olarak 11:5 oranında dağıtmamız gerektiğine inanıyorum, yani ben (11/16)*100=68.75 Frank almalıyım ve sen de 31.25 Frank almalısın tabii.
Paris’te herşeyin yolunda olması temennisiyle,
Arkadaşın ve meslektaşın,
Pierre”[3]
Olasılık konusunun ortaya çıkışından bu yana var olan ve olasılığın (dolayısıyla da istatistiğin) öğretilmesi ve öğrenilmesi süreçlerinde karşılaşılan oldukça güçlü ve dirençli kavram yanılgıları vardır. Öğrencilerin matematiğin bir ünitesi şeklinde karşılaştıkları olasılık konusunun, matematikteki diğer konulardan farklı bir muhakeme becerisi gerektirdiği göz önünde bulundurularak, matematik dersi öğretim programı yeniden tasarlanmalı ve olasılık (ve istatistik) konusunu öğretecek öğretmenlerin bu beceriyi öğretmeye yetkin olmaları gerekmektedir [4][5][6]. Olasılıksal kavramlar, öğrenciler ve öğretmenlerin bilişsel hazır bulunuşlukları göz önünde bulundurularak kapsamlı bir şekilde sunulmalıdır [7][8][9]. Güçlü ve direngen kavram yanılgılarının oldukça çeşitli ve çetrefilli olduğu olasılık konusunun öğretim tasarlamasında, bu kavram yanılgıları göz önünde bulundurulacak şekilde planlar yapılmalı ve etkinlikler hazırlanmalıdır.




