Matematik Eğitimi Kooperatifi; matematik eğitimine yönelik yenilikçi içerikler üretmek, paylaşmak ve alana etkili katkı sağlamak amacıyla kurulmuş bir eğitim kooperatifidir.

Pİ SAYISI 3.2’YE EŞİTTİR!

Yazar Murat Yaman
Yayın Tarihi

Politikanın ilgi alanına girmeyen konu var mıdır? Biraz zorlanırsa hemen hemen her şeyin politikayla ilgisi kurulabilir. Geçmişte olduğu gibi günümüzde de dünya üzerindeki yüzlerce mecliste çok farklı konularda yasalar, yönetmelik yazılmıştır. Bunların çoğu insanların gündelik hayatını etkileyen konulardır. Peki matematiksel gerçekler hakkında yasa yapıldığını hiç duydunuz mu? Matematik ya da başka bir bilimsel gerçekle ilgili kanun yapma fikrinin kulağa çok anlamsız hatta saçma geldiğini düşünebilirsiniz. Ama geçmişte böyle bir yasa denemesi oldu. Üstelik bu yasa pi sayısı hakkındaydı:

“Bundan böyle pi sayısı 3.2’ye eşittir.”

Bu garip yasa teklifine sebep olan olaylar silsilesini anlayabilmek için matematik tarihinde biraz daha gerilere gitmemiz gerekiyor.

“Kutsal” Geometri

Soyut düşüncenin ve felsefenin beşiği olmuş Antik Yunan’da geometrinin özel bir yeri vardı. Çizimler/inşalar yapmayı ve bu yolla problemler çözmeyi içeren bir geometri faaliyeti söz konusuydu. Ancak bu geometri faaliyetinde kullanılacak aletlere ilişkin özel bir kısıtlama vardı: çizimlerde sadece pergel ve ölçüsüz cetvel (çizgeç) kullanmak.

Antik Yunan geometrisindeki problemler de çözümleri de teorikti. Örneğin bir açıyı ikiye bölme problemini ele alalım. Diyelim ki bir yöntemle bir açıyı ikiye bölebildiğinizi iddia ettiniz. Gerçekten ikiye bölüp bölünmediğini nasıl anlayacağız? Herhangi bir ölçümle bunu nasıl ispat edebilirsiniz? Antik Yunan geometrisi bu sorunlara bulaşmadan salt teorik bir çözüm peşindeydi.

Nasıl yapıldığını Şekil 1’den görelim. Bir AOB açısı verildiğinde, önce pergelin sivri ucunu O noktasına koyup keyfi miktarda açılarak çizilen yayın açının kollarını kestiği noktalar (E ve D) işaretlenir. Ardından pergel yine keyfi ölçüde açılarak E noktası merkezli bir yay çizilir. Sonra pergelin açıklığı bozulmadan D noktası merkezli bir yay daha çizilir. Bu iki yayın kesiştiği nokta (F) işaretlenir. Buradan “OF ışını başlangıçtaki açıyı ikiye bölmektedir” sonucu net olarak elde edilmiş olur.

Şekil 1: Bir açıyı ikiye bölmek

Şekil 1: Bir açıyı ikiye bölmek

Görüldüğü gibi birbirini takip eden belli adımlarla, önceden tanımlanmış çizim hamleleri bize tartışmasız bir şekilde verilen açının ikiye bölünmüş olduğunu gösterir. Artık bu iki açının eş olduğunu ölçerek kontrol etmek gereksizdir. Zira ölçme dediğiniz şey kusurludur; ölçüm aletinin ya da ölçenin sınırlılıklarına tabidir. Ölçüm işlemi somut dünyanın kusurlarını içerecektir. Daha da önemlisi ölçen kişinin duyuları devreye girecektir ve bu da gerçek bilgiye duyular yoluyla ulaşılıp ulaşılmayacağı gibi felsefi bir tartışmayı beraberinde getirir.

Antik Yunan geometrisinin bu araçsal kısıtlaması matematiksel saflığa ve soyut düşünceye bağlılıkla ilgilidir. Peki antik Yunan geometricilerinin yalnızca pergel ve çizgeç kullanmalarının ardında nasıl bir felsefe yatmaktadır? Antik Yunan filozofları, evrenin matematiksel bir düzen içinde olduğuna inanıyordu. Onlar için geometri, bu düzeni anlamak ve açıklamak için kullanılan temel bir araçtı.

Bunun en iyi örneği Platon’un felsefesinde bulunabilir. Antik Yunan’ın en önemli filozoflarından Platon’un idealist felsefesinde geometrinin önemli bir yeri vardı. "Devlet" adlı eserinde geometri yapmanın insan ruhunu “idealar dünyasına” yönelttiğini ve bu nedenle felsefe eğitiminin temel bir parçası olduğunu vurgular [1]. Hatta kurduğu ünlü okulu Academia’nın kapısında “geometri bilmeyen giremez” yazdığı söylenir. Platon için geometri, felsefesinin mihenk taşı olan “idealar dünyasına” ulaşmanın bir yoluydu [2]. Geometrik şekiller, duyular dünyasında kusurlu bir şekilde var olan şeylerin, idealar dünyasındaki mükemmel formlarını temsil ediyordu. Pergel ve çizgeç kullanılarak çizilen daireler ve diğer şekiller, duyular dünyasının kusurlarından arındırılmış oluyordu.

İmkansızlık Serüveni

Gelgelelim bu geometri yapma biçimiyle çok temel bazı problemleri çözemiyorlardı. Bunlardan üçü çağlar boyunca matematikçileri uğraştırmış ve matematik tarihinde “Antik Çağların Üç Büyük Problemi” olarak anılır olmuştu:

  • Daireyi Kareleme (Quadrature of the Circle): Bir dairenin alanına eşit alana sahip bir kare çizmek.

  • Küpü İki Katına Çıkarma (Duplication of the Cube): Verilen bir küpün hacminin iki katına sahip bir küp çizmek.

  • Açıyı Üçe Bölme (Trisection of the Angle): Verilen bir açıyı üç eşit parçaya bölmek.

Bunlardan en meşhuru hiç şüphesiz daireyi kareleme problemiydi. Antik Yunanlı felsefeciler için simetri, uyum, ideal, mükemmellik gibi kavramların temsili olagelmiş bu iki şekli (çember ve kare) eşitlemek için bir çok geometrici çaba sarf etmişti. Tabi yalnızca cetvel ve pergel kullanılarak bunu yapmak gerekiyordu.

Dairenin kareleştirilmesi problemini çözmeye yönelik ilk dikkat çekici teşebbüslerden biri M.Ö V. yüzyılda yaşamış Sakızlı Hipokrat’tır [3]. (Etik yemini nesillerdir kullanılan İyonyalı Hipokrat ile karıştırmayalım). Sakızlı Hipokrat, Thales teoremini ve Pisagor teoremini kullanarak, iki yarım ayın (lunules) alanlarının toplamının yarım daire içinde inşa edilen ikizkenar dik üçgenin alanına eşit olacağını kanıtlamıştı (Şekil 2). Hipokrat dairesel bir bölgeyi doğrusal bir bölgeye eşleyen ilk matematikçi olmuştu [4]. Her ne kadar esas amacı olan problemi çözemese de çok önemli bir iddia ortaya atmıştı: Herhangi bir dairenin alanı ile yarıçapının karesinin oranı aynıdır. Günümüzde pi sayısı dediğimiz bu sabit oranın varlığı fikrine ulaşmış olsa da bunun bir ispatını yapamamıştı.

Şekil 2. Sakızlı Hipokrat’ın Yöntemi

Şekil 2. Sakızlı Hipokrat’ın Yöntemi

Ünlü bilim felsefeci Karl Popper “The World of Parmenides: Essays on the Presocratic Enlightenment [5]” adlı kitabında Platon’un Timaios adlı eserindeki anlatıma dayandırdığı bir çizime yer vermiştir. Bu çizim şekil 3’de verilmiştir. Buna göre, r yarıçaplı bir dairenin alanına eşit alanlı bir dikdörtgen çizimi inşa edildiği, bu dikdörtgenin kenarlarının r{r} ve r·(2+3){r\cdot(\sqrt{2}+\sqrt{3})} olduğu görülmektedir. Popper ([5] s. 252-53)‘de Platon’un 2+3=π{\sqrt{2}+\sqrt{3}=\pi} eşitliğini bulmuş olabileceğini, ama bunun yaklaşık bir sonuç mu yoksa kesin bir eşitlik mi olduğu meselesini kanıtlayamamış olduğunu öne sürer. 2+3{\sqrt{2}+\sqrt{3}} işleminin yaklaşık 3,14626 olduğu düşünüldüğünde bu kestirimin dikkat çekici olduğu açıktır.

Şekil 3. Platon’un Timeaus’da anlattığı karelemenin çizimi ([5] s. 258)

Şekil 3. Platon’un Timeaus’da anlattığı karelemenin çizimi ([5] s. 258)

Tarihler M.Ö 300’lere geldiğinde, yeni bir bilim merkezi olmuş İskenderiye’li matematikçilerin sahneye çıktığını görüyoruz. Bu isimler arasında yer alan Öklid aynı zamanda Platon’un Akademia’sında eğitim almıştı [4]. Kuşkusuz gelmiş geçmiş en önemli matematik kitabı olan Elementler’de antik Yunan geometrisinin bütün birikimini ortaya koymuştu. Bunu yaparken daha önce bilinen, kimi ispatlanmış, kimi kendi ispatladığı önermeleri az sayıda ön koşula (tanım ve aksiyom) dayandırarak, belirli bir sırada vermişti. Bu tümdengelimli inşa formatı tarihte ilk kez yapılmıştı. Bu öyle bir dönüm noktasıydı ki, kendinden sonra gelen matematikçileri hatta filozofları hem içerik hem de biçim olarak uzun yıllar etkileyecekti. Bu kitabında Öklid daireyi kareleme problemine etki edecek önemli ispatlara yer vermişti. 12. ciltte yer alan bir dizi önerme ile ([6]) daha önce Hipokrat tarafından iddia edilen “herhangi iki dairenin alanları ile yarıçaplarının kareleri oranı eşittir” önermesinin ispatını yapmıştı.

Burada önemli bir noktaya dikkat çekmek gerekiyor. Bugün tipik olarak pi sayısının tanımını bir çemberin çevresinin çapına oranı olarak yapıyoruz. Bu tanımda esas olarak iki önerme gizlidir:

  1. Çemberlerin çevresi ile çaplarının oranı eşittir. Yani tüm çemberler benzerdir.

  2. Çemberlerin benzerlik oranı olan sabit sayı pi sayısına eşittir.

İlginç olan şu ki, Öklid’in Elementler’inde tüm çemberlerin çevreleri ile çapları oranlarının eşit olduğuna dair bir önerme yer almaz ([4] s.144). Öklid’in kitabında çemberlerin çevreleri ile çapları oranının değil de alanlar oranı üzerinden gidilmiş olması ilginçtir. Dönemin eşlik ve benzerlik üzerine kurulu yaklaşımında alanları oranlamak yay uzunlukları ile hesap yapmaktan daha kolaydır. Bu önermelerden ikincisinde ifade edilen sayıyı bulmak, yukarıda da değindiğimiz gibi çemberi kareleme çabalarının doğal olarak yöneldiği bir hedef olacaktı. Ancak bu sayının gerçeğine ulaşmak için (ileride değineceğiz) 19. yüzyılı beklemek gerekecekti.

Tam bu noktada antik çağların en büyük dahisi kabul edilen Arşimet, bu imkansızlık serüveninde önemli bir sapak olacaktı. Çünkü yay uzunlukları ile ilgilenmiş ve bugün alışık olduğumuz gibi çevre ile çap oranının eşitliğine odaklanmıştı. Dahice fikir şuydu: dairenin çevresi, dışına çizilen çokgenin çevresinden küçük, içine çizilen çokgenin çevresinden büyük olacaktır. Tabi bu fikir için başta Öklid ve Edoksus olmak üzere kendinden önceki üstadların getirdiği bilgilerden faydalanmıştı. Arşimet bu çokgen çizme fikrini “tüketme yöntemi” ile birleştirerek pi sayısına dair oldukça iyi bir yaklaşım elde etti (Tüketme yönteminin ilk örnekleri aslında Kynidos’lu Edoksus’a atfedilmektedir). Arşimet önce altıgen kullandı (şekil 4) ve daha sonra 4 kez ikiye katlayarak 96 kenarlı çokgen ile en yakın değere ulaştı. Buradan Arşimet çemberin çevresi ile çapının oranı (C/d) için,

22371<Cd<227{\frac{223}{71}<\frac{C}{d}<\frac{22}{7}}

kestirimine ulaştı.

Şekil 4. Arşimet’in pi hesabı

Şekil 4. Arşimet’in pi hesabı

Bu imkansız çabada Arşimet pi sayısına iyi bir yaklaşım getirmekten daha önemli bir adım atmış oldu. Bugün kalkülüs dediğimiz, Newton ve Leibniz tarafında 17. yüzyılda bulunan ve değişimleri inceleyen bir matematik dalının ilk filizi Arşimet’in bu tüketme yöntemiyle atılmış oldu.

“Gerçekçi ol, imkansızı gerçekleştir”

Birçok ilerleme kaydedilen bu yolda esas problem bir türlü çözülemiyordu. Ne kadar uğraşılsa da bir dairenin alanına eşit alanlı bir kare çizilemiyordu. O kadar ki, bu problemle uğraşan ve deyim yerindeyse buna “kafayı takanlar” için kendini daireyi karelemeye adamak anlamına gelen "τετραγωνίζειν" (tetragonizein) ifadesi kullanıldı [7]. Zamanla bu ifade imkansız ya da çok zor bir işe kendini adayan kişiler için kullanılan bir deyime dönüşmüştü [8]. Dairenin çevresi ile çapı arasındaki oranın sabit olduğu gerçeğinin ortaya çıkmasında sonra artık bu imkansız problemde odak noktası bu sabit sayının ne olduğuna yönelecekti. Nasıl oluyor da bu sayı geometrik olarak inşa edilemiyordu?

Aslında buna benzer bir kriz yine antik dönemde ve çok daha önce yaşanmıştı. Pisagor’un (M.Ö 570-495) aritmetik ve oran üzerine kurduğu sisteminde, bir karenin kenarı ile köşegeninin oranının ifade edilememesi krize yol açmıştı. Çünkü Pisagorculuk tarafından “kutsal” addedilen aritmetik yöntemler o oranı ifade etmeye yetmiyordu. Sonrasında gelişen geometri temelli yaklaşımlarla irrasyonel sayıların keşfi mümkün oldu.

Gelgelelim bu geometri yaklaşımı da “kutsal”laştırıldı ve bu defa çok daha uzun sürecek bir krizin kapısı açılmış oldu. Çünkü pi sayısı bu geometrik yaklaşımlarla inşa edilemeyecek kadar “tuhaf” bir sayıydı. Bu krizden çıkabilmek ancak cebirde bir dizi gelişmenin olmasıyla mümkün olacaktı. Bu gelişmeler ortaçağa kadar çok yavaş ilerledi. 17. yüzyılda bir çok alanda olduğu gibi matematikte de bir aydınlanma dönemi yaşandı. Sayı kavrayışını kökten değiştirecek gelişmeler oldu. Cebirsel - cebirsel olmayan (transandantal) sayı kavramsallaştırması sayesinde pi sayısının da gizemi çözülmüş oldu.

Almanya’da matematik profesörü Ferdinand von Lindemann 1882'de pi sayısının transandantal olduğunu kanıtladı ve böylece geometrinin asırlık bir muammasını çözmüş oldu. Otobiyografik notlarına göre, Freiburg'ta yaptığı bir yürüyüşte, daireyi karelemenin neden imkansız bir iş olduğunu anlamıştı [9].

Matematik tarihinde önemli dönüm noktalarına sebep olan buluşlar genellikle bu tip durumlardan kaynaklanır: başlangıçta imkansız gibi görünen problemlerin peşinde koşmak. Bazen bu problemler gerçekten de imkansızdır. İşte çemberi kareleştirme böyle bir çabaydı. Ne var ki pi sayısının peşinde bir uzun koşuya dönüşen bu imkansız çaba sayesinde matematikte önemli ilerlemeler kaydedildi.

Cahil Özgüveni

Gelelim yazımızın girişindeki tuhaf yasa maddesine. Birleşik Devletler İndiana Eyalet Meclisi, Yasa No. 246 olarak tarihe geçen bu yasada gerçekten de pi sayısının 3,2 alınması gerektiği yazmaktaydı. Olay aslında doktor olan amatör matematikçi Edward Godwin’in cahil özgüveniyle başlamıştı. Godwin antik çağların imkansız problemlerinden “daireyi kareleme” problemini öğrenince bir süre bu problemi çözmeye çalışmış, çözemeyince de kendince cin fikirler ortaya atıp bunları da bugün saygın bir dergi olan “The American Mathematical Monthly” dergisinde yayınlatmayı başarmıştı [10]. Dergide birileri yazılanlardan şüphe etmiş olmalı ki yazının başına “yazarın isteği üzerine yayınlanmıştır” notu düşülmüştü.

Bu yazıları ile övünmekle yetinmeyen Goldwin bu muhteşem(!) buluşunu tescil ettirme derdine düşüp, çevresindeki hatırı sayılır siyasetçileri kullanarak söz konusu yasa tasarısının 1897’de İndiana eyalet meclisine sunulmasını sağlamıştı. Tasarıda özetle Godwin, bu problemin çözümsüz olamayacak kadar ‘açık’ olduğunu, çözüm bulunamayışının sebebinin pi sayısının yanlış hesaplanması olduğunu ve pi sayısının değerinin 3,2 alınmasının zorunlu olduğunu söylüyordu [11].

Goldwin’in geometrisine göre yarıçapı 5 birim olan bir daireni çevresi 32 birim olmalıydı. Hatta çeyrek daire yayını gören kirişi de 7 birim alıyordu (Şekil 5). Bu Pisagor teoremini bile yok sayan düpedüz bir zırvaydı. Binlerce yıllık matematik tarihinin, onca büyük bilim insanının çabaları bir cahil özgüveni önünde tuzla buz olmuştu.

Aralarında hiçbir matematikçinin olmadığı meclis üyeleri, bu önerileri “mantıklı” buldular ve tasarı oy birliği ile kabul edildi. Bir matematikçiye ya da bir üniversiteye danışma gereği bile duyulmadı.

Şekil 5. Squaring the Circle. Indianapolis Journal, February 21, 1897

Şekil 5. Squaring the Circle. Indianapolis Journal, February 21, 1897

Purdue Üniversitesinden Matematik profesörü C. A. Waldo ise başka bir konu için o sıralar Eyalet Binası'na gelmişti. Senato başkanı 246 numaralı tasarıyı gururla kendisine gösterdi ve bunun müsebbibi olan dahi ile tanıştırmayı teklif etti. Tasarıyı inceleyen profesör Waldo, ”yeterince çılgın insan tanıdığını” söyleyip tanıştırma teklifini reddederek büyük bir skandalla karşı karşıya olduklarını söyledi. Profesör C. A. Waldo, tasarıda iddia edilen çemberi kareleme probleminin imkansızlığının o tarihten 15 yıl önce (1882’de) Ferdinand Lindemann tarafından ispatlandığını söyledi ve bu ispat ile ilgili gazete haberlerini gösterdi. İkna olan senato başkanı, hemen yasa teklifini iptal etti. Böylece bu rezalet daha absürd noktalara gitmeden durdurulmuş oldu. Yine de bu yasa tasarısı alay konusu olmaktan kurtulamadı (Resim 1).

Resim 1.

Resim 1.

Yasama organı olan meclisin, hiç ilgisi olmayan bilimsel bilgi alanına girme çabası, tarihe bir skandal olarak geçmiş oldu. Bir daha da böyle bir çaba içine girilmedi. Umarız bundan sonra da girilmez. Bilimin üzerinde herhangi bir otorite olmamalıdır. Bilim, bilim insanlarına bırakılmalıdır.

Kaynakça

[1] Platon. (2006). Devlet. Çev. Sabahattin Eyüboğlu-M. Ali Cimcoz, İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.

[2] Çevik, A. (2019). Matematik Felsefesi ve Matematiksel Mantık. İstanbul: Nesin Yayıncılık.

[4] Richeson, D.S. (2021). İmkansızın İspatı. Ketebe Yayınları. İstanbul.