Matematik Eğitimi Kooperatifi; matematik eğitimine yönelik yenilikçi içerikler üretmek, paylaşmak ve alana etkili katkı sağlamak amacıyla kurulmuş bir eğitim kooperatifidir.

Rastgele Gerçekten Rastgele mi?

Yazar Fatih Kürşat Cansu
Yayın Tarihi

Balık tutan birine genelde söylenecek ilk sözdür “Rast gele!”. Muhtemelen şansın yaver gitsin, iyi bir balık yakalamanı temenni ederim hatta denizdeki en güzel balık senin oltana gelsin gibi anlamları olabilir bu seslenişin. Ancak bu seslenişi denklem çözmeye çalışan, algoritma yazmaya çalışan veya maraton koşan birine söylemezsiniz çünkü yapacakları iş ve ulaşmak istedikleri amaçlarının şans eseri onlara uğramayacağını bilirsiniz. Rastgele bir sayı tutmak sonra o sayıyı bazı matematiksel işlemlerden geçirdikten sonra muhatabımızın tuttuğu sayıyı tahmin etmek oldukça keyifli bir etkileşimdir. Hem ne kadar zeki olduğunuzu göstermek için kaçırılmaz bir fırsat yakalamışsınızdır hem de kısa süreli de olsa rastgele seçilen sayıları bulan formülün gizemine sahip olmak gibi gizli bir gücünüz vardır. Peki, aynı oyunu bir bilgisayarla oynasaydınız ve herhangi bir matematiksel oyun yapmadan doğrudan makinenin tuttuğu sayıyı tahmin edebilir miydiniz? Veya başka bir deyişle makineler de insanlar gibi rastgele sayılar belirleyebilir mi?

Bu sorulara cevap vermeden önce belki de sizi biraz hayal kırıklığına uğratacak bir açıklama yaparak başlayalım. Aslında rastgele sayıların hiçbirisi gerçekten rastgele değildir. Programlama dillerinde kullandığımız rastgele sayı sınıfları veya kütüphaneleri “Gerçek Rastgele Sayı” değil aslında hepsi “Sözde Rasgele Sayılardır-SRS”. Sözde kelimesinin naifliğindende anlaşılacağı üzere SRS’ler aslında (en azından zar atma problemleri ve piyango bileti sistematiğini biliyorsanız) beklediğiniz şekilde rastgele sayılar değillerdir. Aslında, SRS üreteçleri rastgele görünen sayılar üretmek için matematiksel formül veya bu formüllerin farklı parametrelerle değer kazandığı metotlar veya fonksiyonlardır. Örneğin doğrusal kongrüansyonel yöntem (DKY) SRS üreteçleri için güzel bir örnektir.

DKY oldukça temel seviyede bir matematiksel işlemleri dizisini kullanarak rastgele sayıları üretir. Üreteç Xi+1=a·Xi+c(modm) denkliğini kullanarak istenilen aralıkta istenilen sayıda elemanlar üretir. X, oluşturulacak SRS’lar kümesidir, m yine rastgele seçilmiş pozitif tamsayı bir modül parametresidir, a∈(0,m) bir katsayı, c∈(0,m) artış miktarıdır. Buna göre randomNum[i]=(randonNum[i-1]*a)+c(mod m) olacaktır. C, Java, Python, C# gibi dillerde rastgele sayı seçimi için oldukça benzer bir yöntem kullanılır.

Alanyazında, SRS’lerin üretimi ve üreteç fonksiyonlarla ilgili (SRS sayı teorisi üzerine) çok sayıda araştırma yapılmış ve algoritmalar geliştirilmiştir. İlginç olan ise bu geliştirilen algoritmalar o kadar iyidir ki sayılar rastgele gibi görünür ama değildir.

Gerçek rastgele sayı nasıl elde edilir? Gerçek rastgele sayılar bir bilgisayar algoritması aracılığı ile üretilen sayılar değillerdir. Algoritmalar yerine daha kaotik kaynaklar kullanılır. Örneğin izotopların bozunumu veya hava dalgası statiği gibi öngörülmesi mümkün olmayan fiziksel değişkenler rastgele sayıların üretilmesi için kullanılır. Benzer bir başka rastgele sayı elde etme yöntemi de atom altı parçacıkların verilerini kullanmaktır. Atom altı parçacıklar öngörülemeyen bir sistemin ideal değişkenleridir ve saf rastgelelik olarakta bilinen gerçekten ve tamamen rastgele davranış sergilerler. Bir Gerçek Rastgele Sayı Üreteci(GRSU) fiziksel süreçlere dayandığından, atmosferik veya termal koşullar gibi sistemin fiziksel özelliklerini dikkate alır. Ayrıca ölçüm yanılgılarını da hesaba katabilir. Bu sebepten özellikle kriptografik olarak GRSU kullanmak güvenlidir ve rastgele sayı üretmek için belirlenecek olan tohum(seed) belirlemek için kullanışlıdır.

Peki, bu SRS algoritmaları nasıl çalışırlar? Varsayalım, 1 ile 100 arasında her sayı için, aralıktaki her bir sayının aynı seçilme olasılığına sahip olduğu bir SRS üreteçi tasarlamak istediğimizi varsayalım. Birçok programlama dilinde SRS sınıfları, ideal olarak , bir önceki değerden bağımsız olarak her değerin eşit olasılıkla ortaya çıkacağı 0 ve 1 aralığında bir sayı üretir. Ardından bu değeri 52 ile çarpar. Tabii, bu arada 0 ile 1 arasında sonsuz sayıda değer olduğunu ve bilgisayarların sonsuz güvenilirlikve hassasiyet sunmadığını da unutmamak gerekir.

Bir bilgisayarı, birkaç satır önce sunulan algoritma gibi bir prosedür takip edecek biçimde programlamak için, SRS üreteci tipik olarak 0 ile N aralığında bir tam sayıüretir ve bu sayıyı N ile bölerek döndürür. Bu, herhangi bir SRS üreteci tarafından döndürülen benzersiz değerlerin sayısının 0 ile N arasındaki tam sayılarla sınırlı olduğu anlamına gelir. En yaygın kullanılan SRS üreteçlerinde N değeri, 32 bitlik bir yer kaplayacak en büyük değer (Pi Dakika! postlarından “iki pozitif tamsayının toplamı negatif eder mi?” postunu tekrar bir gözden geçirmek isteyebilirsiniz.) olan 2³²'dir. Demek ki, bu tür bir sayı üreteci tarafından üretilen en fazla 4 milyar olası değer vardır. Aslında bu 4 milyar sayısı bir bilgisayar için o kadar büyük de değidir.

(4·109=(11101110011010110010100000000000)2)

Tohum(seed) olarak belirlenen bir sayı, SRS üretecine işlevden geçecek bir başlangıç tam sayısı olarak sağlanır. Tohum değerini bir nevi topu yuvarlamak için kullanılan bir değer gibi görebilirsiniz. SRS üretecinin çıktısında tahmin edilemeyen hiçbir değer olmadığına dikkat ediniz. Bir SRS üreteci tarafından döndürülen her değer, tamamen döndürdüğü önceki değer (ve nihayetinde her şeyi başlatan tohum) tarafından belirlenir. Herhangi bir değeri hesaplamak için kullanılan tam sayıyı biliyorsak, üreteçten döndürülen sonraki her değeri de biliriz. Hatta öyle kieğer tohum değeri aynı verilirse rastgele seçilen sayı daaynı olacaktır. Örneğin:

import random

random.seed(10)

print(random.random())

random.seed(10)

print(random.random())

0.5714025946899135

0.5714025946899135

Her ne kadar SRS üreteçlerinin tohum(seed) ile başladığını belirtsek bile örneğin Python programlama dilinde random sınıfı anlık olarak zamanı da kullanır. Bu sebepten Python random modülü tarafından üretilen değerlerin güvenlik amacıyla (şifrelerin kırılması anlamında) kullanılması tavsiye edilmez.

Daha açık bir örneği başka bir yazılım dilinde verelim. Eğer aşağıda verilen kod yapısında tohum(seed) değeri 42 alındığı biliniyorsa, üretilecek rastgele sayının 6 olacağı hesaplanabilir. Bu şaşırtıcı bir durum değildir zira bilgisayarlar deterministik (belirlenimci) bir yapıya sahiptir ve en azından yapay zekâ konusu dışında bir süre daha kendisine söylenen dışında bir şey yapmaz.

import random

for i in range(3):

random.seed(42)

print(int(random.random()*10))

6

6

6

Tarihsel örneklerine bakıldığında, sayı üreteçleri için tohum(seed) değerinin genellikle sistem saatine dayalı bir tahmin yürüttüğünü söyleyebiliriz. Buradaki temel fikir, sistem zamanının bazı yönlerini tohum olarak kullanmaktır. Bu durum, bir üretecin ne zaman tohumlandığı bulunabilirse, SRS üreteci tarafından üretilen (sayıların hangi sırada görüneceği de dâhil) bulunabileceği anlamına gelmektedir. Sözün özü, tüm bunlardan çıkan sonuç, SRS’ler hakkında öngörülemeyen hiçbir şey olmadığıdır. Bu gerçeğin bir başka sonucu ise karıştırma algoritmaları(shuffling algorithms) sonuçlarının da tahmin edilebilir olmasına kapı açmasıdır. Örneğin verilen bir pirimitif (örneğin bir tam sayı) ve veya bir nesne (örneğin bir String) topluluğu (collection) üzerindeki rastgele karıştırmalar da aslında rastgele değildir.

Peki, gerçek bir rastgele sayıyı nasıl üreteceğiz? RANDOM.org atmosferik gürültü verilerini kullanarak rastgelelik üreten gerçek bir rastgele sayı hizmetidir. Bunu bir bilgisayara bağlı bir kalıp olarak da düşünebilirsiniz, ancak genellikle insanlar bir bilgisayara bağlanması bir kalıptan daha kolay olan bir fiziksel/doğal/atmosferik bir fenomeni kullanırlar. Fiziksel olgu, düşünülenin aksine karmaşık olmak zorunda değildir. Örneğin bir kullanıcının fare hareketleri veya tuş vuruşları arasındaki süredeki küçük değişimler gibi çok basit verilerde kullanılabilir.

Ancak pratikte, hangi kaynak seçilirse seçilsin dikkatli olmak gerekir. Dahası, tuş vuruşlarını tespit etmek kolaydır ve vuruşlar arasındaki zaman boşlukları sanki rastgele gibidir, ancak tuş vuruşları genellikle bilgisayarların işletim sistemleri tarafından tamponlanır, yani birkaç vuruşu onları bekleyen programa iletmeden önce biriktirir. Tuş vuruşlarını bekleyen bir program için, tuşlara sanki aynı anda basılmış gibi görünecektir ve sonuçta orada da çok fazla rastgelelik olmayabilir hatta kullanıcının sonraki vuruşları kullanılarak bir tahmin modeli geliştirilip tahmin edilebilir.

Artık bilgisayarların rastgele sayıların nasıl oluşturulduğu ve nasıl tahmin edilebileceği konusunda hemen hemen genel bir bilgiye sahibiz. Muhtemelen rastgelelik hakkındaki fikriniz tamamen olmasa da kısmen değişmiştir. Sizler de öğrencilerinizle rastgelelik konusunu tartışabilirsiniz. Örneğin yaptığınız alışverişler, izlediğiniz diziler, dinlediğiniz müzikleri çevrim içi sistemler size rastgele mi öneriyor? Gün içindeki rastgele davranışlarınız nelerdir? Bugün giydiğiniz kıyafetleri rastgele mi seçtiniz veya seçimlerinizi etkileyen unsurlar nelerdi? Tüm bu soruları tartıştıktan sonra gelebileceğiniz noktayı tahmin etmek güç değil. Belki bir son söz olarak siz de öğrencilerinizle Einstein’ın ünlü sözünü tartışmak isteyebilirsiniz: “Tanrı asla zar atmaz”.