Matematik Eğitimi Kooperatifi; matematik eğitimine yönelik yenilikçi içerikler üretmek, paylaşmak ve alana etkili katkı sağlamak amacıyla kurulmuş bir eğitim kooperatifidir.

Rönesans ve Cebir Düelloları

Yazar Murat Yaman
Yayın Tarihi

Orta Çağ İle özdeşleşmiş olan düello geleneği, kökenleri ilk çağlara kadar giden bir çeşit yargı aracı olarak kabul görmüştür. İki kişi arasında bir durum etik açıdan bir onur meselesi olmuşsa, taraflardan biri diğerini düelloya davet ederdi. Onurunun zedelendiğini düşünen kişi, yanına iki tanık alarak rakibini düelloya çağırır, bunun üzerine rakibi de iki tanık bulur ve bu tanıkların hakemliğinde, halka açık olarak bir düello yapılırdı. Genelde silah olarak kılıç ya da tabanca kullanılırdı. Düellonun galibinin kim olduğu tanıklar huzurunda da belirlenirdi.

Bu anlayış farklı alanlarda olduğu gibi matematikte de kendini o dönemlerde gösterir ama ölümle sonuçlanmaması belki de önemli bir kazanç olarak görülebilir. Orta Çağ’ın izlerinin henüz silinmediği Rönesans İtalya’sında matematikçiler arasında ilginç bir gelenek oluşmuştu. Matematikçiler ortaya problemler atıp birbirlerine meydan okuyorlardı. Bu meydan okumayı kabul eden başka bir matematikçi ortaya çıktığında, halka açık bir matematik düellosu başlıyordu. Bu düellolarda tarafların kullandığı silahlar sadece matematiksel becerileriydi ve bu beceriler düşündüğünüz gibi sayıları toplamak ya da hızlıca çarpmaktan çok daha ötedeydi.

Düellonun kuralı basitti. Kim problemlere en çok doğru yanıt verirse düelloyu o kazanırdı. Matematiğe ilgisi çok farklı düzeylerde olabilen bir seyirci kitlesinin önünde yapılan bu gösterilerde seyirciler –sorulara dair hiçbir fikirleri olmasalar da- bahse girerlerdi. Matematikçiler bu sayede kendilerine -çok da entelektüel bir yöntem olmasa da- bir geçim yolu bulmuşlardı. Bu düellolarda kazanan matematikçiler hem ortaya konan para ya da ziyafet gibi ödülleri elde ediyor hem de itibar kazanarak, ücretli öğrenci bulma ya da üniversitelerde daha iyi bir görev edinme şansını yakalıyorlardı [1].

İşte bu çok da entelektüel olmadığı düşünülen matematiksel düellolar 16. yüzyılın ilk yarısında İtalya’da matematik tarihinde çığır açan bir buluşa yol açtı. Bu ilginç hikâyeyi başlatan matematiksel düello üçüncü dereceden denklem sorularını içeriyordu. O dönem üçüncü dereceden denklemlere genel bir çözüm bulmak, üzerinde en çok uğraşılan matematik problemlerinden biriydi. Bu problemin o dönemin matematiğindeki yerini daha iyi anlayabilmek için dönemin cebir yapma anlayışını daha yakından incelemek gerekli.

Rönesans İtalya’sında Cebir

Avrupa’da Orta Çağ karanlığından uyanışların ilk kıvılcımları Antik Çağ’daki sanat, edebiyat ve mimariye ilgi ile başlamıştı. Buna paralel olarak matematik ve astronomide Yunan geleneğinin yeniden keşfedildiği bir dönem yaşandı. 1500’lü yılların başlarında, antik döneme bakmakla yetinmeyen bilim insanları Yunanlıların matematiksel yeteneklerinin ötesine geçmeye başladı. Bu yıllarda İtalyan cebirciler, Antik Yunan'ın ve Arapların gözden kaçırdığı üçüncü dereceden denklemlerin genel çözümlerini bulmaya odaklandılar [2].

Dönemin matematiğinde henüz cebirin sembolik gücüne ve soyutlama düzeyine ulaşılmadığını belirtelim. Cebirin bugün bildiğimiz anlamda soyutlama gücüne kavuşması kolay olmamıştır. Cebirsel sembolleştirmenin ivmelenmesi ancak 1700’lerde başlamıştır. Bu nedenle Rönesans Dönemi’nde denklem çözmek, hatta aritmetik işlemleri tarif etmek günümüz cebirine göre oldukça ilkel ve zorludur. Denklemlerin ve denklem çözümlerinde yapılan manipülasyonların gösteriminde sözel ifadeler ağırlıktadır. Bu duruma bir örnek olarak aşağıda verilen Görsel 1’de yer alan dönemin matematikçilerinden Tartaglia’nın General Trattato adlı kitabından bir bölüm incelenebilir. Bu görselde daire içinde gösterilen kısım günümüz matematiği ile 5+3 demektir. Görsele dikkatle bakıldığında Tartaglia’nın karekök için kullandığı sembol şöyledir:

Görsel 1’de 3 sütunda anlatılan işlemi günümüz sembolleri ile şu şekilde gösterebiliriz:

(5+3)2=25+53+53+32

=25+103+3

=28+103

Görsel 1: Tartaglia’nın General Trattato kitabından bir bölüm [3]

Görsel 1: Tartaglia’nın General Trattato kitabından bir bölüm [3]

Günümüz cebiriyle üçüncü dereceden bir denklemin genel formunu,

ax3+bx2+cx+d=0

şeklinde gösteriyoruz. Bugün bir lise öğrencisi bile bu tarz bir sembolleştirmeye aşinadır ve burada a, b, c ve d katsayılarının bazılarının negatif ya da sıfır olmasının hiçbir sorun yaratmayacağını bilir. Ancak o dönem için bu işler hiç de kolay değildi. O dönemin matematikçileri eşitliğin sağ tarafında sıfır olmasını anlamlı bulmazdı. Çünkü negatif katsayı kullanılmıyordu. n, p ve q katsayılar pozitif olmak üzere o dönemde üçüncü dereceden bir denklem genelde şu şekilde gösterilirdi:

x3+nx2+px=q

Düellodan Çıkan Formül

Dönemin ünlü matematikçilerinden del Ferro’nun bir öğrencisi bir dizi üçüncü dereceden denklem problemi içeren dir düello ortaya attı. Bu zor düelloyu Tartaglia namı ile tanınan Niccolò Fontana adlı matematikçi ve mucit kabul etti. Otuzar adet soru ortaya atılmıştı ve hepsi de üçüncü dereceden denklemlerin belli bir formu şeklindeydi. Tartaglia beklenmedik şekilde hepsini çözerek düelloyu kazandı. 30 akşam yemeği ödülü kazanmıştı ama bu ödülü istemedi. Çünkü asıl amacı itibar kazanmak ve topçulukla ilgili çalışmalarını tanıtabilmekti. Tartaglia’nın çözdüğü denklemlerin hepsi “Bilinmeyenin küpü + Bilinmeyenin bir katı = Bir sayı” formundaydı. Buna o zamanlar “cubo-cose” (kubo koze) denklemi deniyordu. “Cose” şey demekti ve bilinmeyene Harezmi’den beri “şey” deniyordu, cebircilere de “şeyciler”[4].

Düellonun ardından Tartaglia'nın dönemin meşhur problemi olan kübik denklemlerin çözüm yöntemini bulmuş olduğu söylentileri yayılmaya başladı. Bu söylentiyi duyan matematikçilerden biri de aynı zamanda bir tıp doktoru olan ve kumarbazlığı ile nam salmış, oldukça sıra dışı bir kişilik olan Girolama Cardano idi. Cardano o sıralar kapsamlı bir matematik kitabı yazmakla uğraşmaktaydı. O çağa kadarki tüm cebir bilgilerini derlemeyi amaçladığı kitabına, eğer döneminin meşhur problemi olan kübik çözümlerini de ekleyebilirse, bu eserin kendisine bolca ün ve para kazandırması gayet mümkündü. Cardano’nun aklını kurcalayan soru şuydu: Düelloda tüm denklemleri çözmüş olan Tartaglia, gerçekten de genel bir çözüm yöntemi bulmuş olabilir miydi?

Cardano’nun Hırsı

Bunu öğrenebilmek için düellodaki sorularla 3 yıl boyunca uğraştı; ancak bir çözüm yöntemi bulamadı. En sonunda pes eden Cardano, “ters bir adam” olarak bilinen Tartaglia’ya aracı olarak birini göndererek bir genel çözüm yöntemine sahip olup olmadığını öğrenmeye çalıştı. Tartaglia bir yöntemi olduğunu ama bunu kimseye söylemeyeceğini iletti. Bunun üzerine Cardano Tartaglia’ya bir mektup yazdı: “eğer bu değerli yöntemi bana verirseniz, yayımlayacağım büyük matematik kitabında bu çözüm yöntemine sizin adınızla yer vereceğim ve tüm dünya sizi tanıyacak”. Tartaglia cevaben yazdığı mektupta bu teklifi kabul etmediğini şu sözlerle ifade etti: “ben yöntemimi bir başkasının değil kendi yazacağım kitapla dünyaya duyuracağım” [4].

Ancak Cardano yılmamıştı. Tartaglia’nın topçulukla ilgili kitabı olduğunu ve bu alanda çalışmalar yapma hevesini bilmekteydi. Bir sonraki mektubunda, onun topçulukla ilgili çalışmalarını Milano’nun ünlü zenginlerinden birine ilettiğinden ve bu yatırımcının ilgisinden bahsetti. Tartaglia yıllardır aradığı fırsatı yakalamış olmanın heyecanıyla Cardano’ya cevap yazdı ve söz konusu yatırımcıya ulaştırılmasını rica ederek yeni birkaç tasarımını mektupla birlikte gönderdi. Cardano nihayet avını tuzağına düşürmüştü. Cardano’nun uzun uğraşları sonuç verdi ve nihayet Tartaglia ağzındaki baklayı çıkardı:

“Çözüm yöntemini sana söylerim, ancak onu kitabında kullanmayacağına dair bana kutsal bir yemin etmelisin.”

Cardano hemen kabul etti ve istediği yemini etti:

“Tanrı’nın kutsal İncil’i üzerine ve şerefli bir insan olarak size yemin ederim ki, onları bana öğretirseniz, keşiflerinizi asla basmayacağım…”

Bu yemine güvenen Tartaglia Cardano’ya bir şiir bıraktı. Şiirde anlatılanlar günümüz cebri ile şöyle ifade edilebilir:

x3+px=q denklemini çözmek mi istersin?

İki sayı bul o zaman,

Bunların q olsun farkı,

Ve de p3/3 olsun çarpımları,

Aradığın sayı,

O iki sayının küpkökleri farkı!”

Cardano büyük bir heyecanla soruları bu formüle göre çözmeye girişti. Ne var ki bir türlü doğru çözümlere ulaşamıyordu. Acaba yanlış mı anlamıştı şiirin dizelerini? Bu işte bir terslik olduğunu anlayan Cardano Tartaglia’ya bir mektup daha yazdı ve çözüm yöntemiyle ilgili sıkıntısını dile getirdi. Tartaglia’nın cevabı kısaydı:

“Çözüm yöntemi doğru, ama içine küçük bir hile koydum, p3/3 değil (p/3)3 olacaktı! Artık çözümü biliyorsun. Sana yeminini hatırlatmak isterim, yeni kitabını bir an önce görmek istiyorum. Eğer yeminini bozarsan intikamım büyük olacak!”

Tartaglia’nın gönülsüz de olsa sonunda açık ettiği çözüm yöntemi günümüz cebiri ile şöyledir:

x3+px=q denkleminin bir kökü a ise

b−c=q ve b·c=(p/3)3 olmak üzere a=b3−c3 dir.

x3+px=q denklemi için

x=q2+p327+q243+q2−p327+q243

Aslında bu çözüm kübik denklemlerin tümü için bir çözüm vermiyordu. Genel olarak üçüncü dereceden bir denklem şu şekildedir;ax3+bx2+cx+d=0

Tartaglia’nın çözümü, bu genel formda değil, sadece a=1 ve b=0 olduğunda, yani özel bir formda kullanılabiliyordu. Cardano tüm üçüncü dereceden denklem biçimleri için bir çözüm geliştirmeliydi. Bir türlü genel çözüme ulaşamayan Cardano, pratik zekâsını kullanarak işin içinden sıyrılmayı başardı. Önce üçüncü dereceden denklemleri 13 tipe ayırdı. Bunlardan üçü Tartaglia’nın çözümünü verdiği denklem tipleriydi. Cardano bazı cebirsel hilelerle diğer 10 denklemi bu 3 denkleme dönüştürmeyi başardı. Böylece hepsini çözmüş oldu! Bu buluşu kitabında yayımladığı takdirde çok büyük bir üne kavuşacağı kesindi. Ama Tartaglia’ya yayımlamayacağına dair yemin etmişti.

Cardano, genç bir dâhi olan yardımcısı Ferrari ile birlikte Bologna’ya yaptıkları bir gezide, üçüncü dereceden denklem çözümleriyle uğraşmış saygın bir matematikçi olan del Ferro’nun el yazması çalışmalarını incelediler ve Tartaglia ile aynı yöntemi kullandığını keşfettiler. Yani Tartaglia’dan çok daha önce, bu yöntemi bulan başka bir matematikçi vardı. Bu durumda yemin geçersiz olur muydu? Ferrari ustasının yemini bozup kitabında çözümü yayınlaması gerektiğini düşünüyor ve ısrar ediyordu. Cardano ise Tartaglia’ya sözünü tutmak eğilimdeydi. Cardano bir karar vermek zorundaydı.

Cardano, matematik tarihinde önemli bir yeri olan kitabı Ars Magna’yı (Büyük Sanat) 1545’te yayımladı. Tartaglia’nın (ya da Del Ferro’nun) çözümü de kitapta yer alıyordu. Cardano çözümün kime ait olduğu konusunda yalan söylemiyor, her iki ismi de kitabında anıyordu:

“Bizim zamanımızda, Bolognalı del Ferro ‘küp artı tek kuvvet eşittir bir sabit’ hâlini çözmüş, çok şık ve güzel bir başarı… Arkadaşım Niccolò Tartaglia, del Ferro’nun öğrencisi Fiore’la girdiği yarışmada aynı hâli çözmüş ve ricalarım üzerine o çözümü bana vermiştir.”

Tartaglia kitabı görünce ortalığı ayağa kaldırdı. Cardano’nun kitabı kübiklerin çözümünü içermesi bakımından çok büyük ses getirmişti ve Tartaglia’nın itirazları cılız kalmıştı.

“Anlamsız” Sayı

Üçüncü dereceden denklemlerin genel çözümü problemi, sıra dışı kahramanları olan bu ilginç hikâye ile anılmaktadır; ancak Cardano’nun eseri ile aslında bu problem tam olarak çözüme kavuşmamıştır. Kübik denklemlerin tipik olarak ya üç çözümü vardır ya da tek. Cardano, bazı durumlarda bu üç adet çözümün hepsinin “akla uygun” olmadığını fark etmişti. Örneğin

x3=15x+4

denkleminin açıkça x=4 çözümüne sahip olduğunu görüyor; ancak kendi formülünde

x=2+−1213+2−−1213

gibi bir sonuca ulaşıyordu. Burada “akla uygun olmayan” şey negatif bir sayının karekökünün alınmasıydı. Çünkü dönemin matematiğine göre negatif sayılar hâlâ çok anlamlı değilken bir de kareköklerinin anlamlı olması beklenemezdi. Cardano kitabında bazı aritmetik cambazlıklarla bu sorunu görmezden gelmeyi tavsiye ediyordu. Her ne kadar kendisi önemsemeyip üstünü örtmeye çalışsa da Cardano, negatif kökleri dikkate alan ve üçüncü dereceden bir denklemin üç tane kökü olabileceğini fark eden ilk kişiydi. Bunu eserine alarak matematik tarihi açısından çok önemli bir iş yapmış oldu. Kendinden sonraki 250 yıl boyunca matematikçilerin üzerinde kafa yoracakları ve sonunda karmaşık sayının keşfine yol açacak bir süreci başlatmış oldu.