Tarih öncesi çağlardan günümüze kadar gökyüzünü merak eden insanlar; güneş, ay, gezegen ve yıldızları gözlemlemişlerdir. Bu gözlemler sonucunda da mitolojik ve bilimsel bağlamda birçok gelişme yaşanmıştır. Bu gelişmelerle beraber ortaya çıkan başarılar ise bilimsel satırlarla ya da kulaktan kulağa dolaşan hikâyelerle popüler hâlegelmiştir. Bu hikâyelerdenbiri de Johann Daniel Titius ve Johann Elert Bode’a aittir.
18. yüzyılın sonlarında Alman astronom Johann Daniel Titius o zamanlar bilinen Güneş sistemindeki gezegenler olan Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter ve Satürn’ün Güneş’e uzaklıkları ile ilgili incelemeler yaptı. Bu incelemelerin sonucu olarak basit bir örüntü oluşturmayı başardı. Bu örüntünün popülerleşmesini sağlayan ve yeniden formüle eden ise Alman astronom Johann Elert Bode oldu.
Formüle geçmeden önce Güneş’e uzaklıkların nasıl hesaplandığına dair kısa bir hatırlatma yapalım. O tarihlerde gezegenlerin eliptik yörüngede hareket ettikleri biliniyordu. Bununla birlikte gezegenler çembere çok yakın bir yörüngede hareket ettiklerinden hesaplamalarda elipsteki yarı büyük eksen (yanda verilen görseldeki a değeri) çemberin yarıçapı kabul ediliyordu. Bu kabule göre Dünya’nın yörüngesinin yarıçap uzunluğu yaklaşık km olur. Bu değer Dünya’nın Güneş’e olan uzaklığı olarak da ifade edilebilir.
Titius ve Bode, Dünya’nın Güneş’e olan uzaklığını 1 birim kabul etmiş ve buradan yola çıkarak gezegenlerin Güneş’eolan uzaklıklarını bu birim cinsinden hesaplamıştır (Küçük bir ara bilgi, bu yapmış oldukları dönüşüm astronomik birim olarak bilinen AU biriminin oluşmasındaki düşüncelerden biridir.). Yaptıkları hesaplamalarda küsuratları yuvarlayarak Tablo 1’deki sonuçlara ulaşmışlardır.
Tablo 1. Titius ve Bode’a Göre Gezegenlerin Güneş’e Olan Uzaklıkları
Merkür | Venüs | Dünya | Mars | Jüpiter | Satürn |
*
Tabloyu biraz açıklayacak olursak; ilk satır bilinen altı gezegenin Güneş’e olan uzaklıklarını, ikinci satır gezegenler ile Dünya’nın Güneş’e olan uzaklıklarının oranını, üçüncü satır elde edilen oranların değerlerini ve dördüncü satır da bu değerlerin yuvarlanmış hâlini gösteriyor.
İşte tam burada biraz araya girerek onların geçtikleri aşamayı beraber inceleyelim ve buldukları örüntüyü onlar gibi keşfetmeye çalışalım. Bunun için aşağıda verilen Tablo 2’de yer alan birinci satırdaki değerler arasında bir örüntü yakalamaya çalışalım. Merkür için elde edilen sayıyı referans kabul edelim. Bu sayı ile diğer gezegenler için elde ettiğimiz sayıların farkından yola çıkarak aşağıdaki tabloda ikinci satırda verilen kesir gösterimini oluşturalım. Örüntüleri yakalamada kolaylık sağlaması adına değerleri 10 ile genişleterek aşağıdaki tabloda üçüncü satırda yer alan sayıları elde edelim. Üslü ifadeleri kullanarak tablonun dördüncü ve beşinci satırındaki gösterimleri inceleyelim.
Tablo 2. Titius ve Bode’un Gezegenlerin Güneş’e Olan Uzaklıklarını Hesaplama Süreci
Merkür | Venüs | Dünya | Mars | Jüpiter | Satürn |
Tablonun son satırında 2’nin kuvvetlerinin birer birer arttığını görüyoruz (Merkür hariç). Bu ifadedeki eksikliği sizin de hemen fark ettiğinizi düşünüyorum. Bu eksikliği yazının devamında açıklayacağım. Şimdi devam edelim. Cebirsel ifadeleri işe koştuğumuzda elde edilen verilerden yola çıkarak ilk sütun hariç bir genelleme yapalım. Bu durumda şeklinde yazılabilen bir cebirsel ifadeye ulaşıyoruz. Titius ve Bode’nin ulaştığı bu genelleme “Titius ve Bode Yasası” olarak literatüre girmiştir. Bode, bu genelleme ile yeni gezegen arama çabasına girse de bu çabayı tam bir sonuca ulaştıramamıştır.
1781 yılında Uranüs’ün keşfedilmesi Titus ve Bode yasasının yaygınlaşmasında büyük bir rol oynamıştır. Çünkü değeri için formül ile elde edilen sonuç dır. Bu sonuç Uranüs’ün Güneş’e olan uzaklığı ile Dünya’nın Güneş’e olan uzaklığı oranlandığında elde edilen sonuca çok yakın çıkmıştır. Bu da o dönemde yasaya olan ilgiyi artmıştır.
Şimdi tablo ile ilgili eksikliğimizi tamamlama kısmına geçelim. Tabloda Mars ile Jüpiter arasında sizlerin de fark ettiğini düşündüğüm eksiklik, cebirsel ifadedeki n=3 değerine karşılık geliyor. Formülde yazıldığında değerine ulaşılmaktadır. Sonrasında Dünya’nın Güneş’e olan uzaklığını bu oran ile çarparak , Güneş’e uzaklığı yaklaşık km olan bir gezegen varsayımını Bode ortaya atmış olsa da bu varsayımını gözlemleri ile destekleyememiştir. Bode’nin varsayımı kanıtlayan ise 1 Ocak 1801 tarihinde Ceres’i keşfeden İtalyan astronot Giuseppe Piazza olmuştur. Sonradan cüce gezegen olarak adlandırılan Ceres’in Güneş’e olan uzaklığı birim (formüldeki değer yaklaşık çıkmıştı.) şeklinde hesaplanmıştır.
Bu formül ile yeni gezegenler keşfetme hevesine kapılan gözlemciler olsa da Neptün’ün keşfedilmesi ile Titius-Bode yasası geçersiz kalmıştır. Çünkü Titius ve Bode’ye göre birim civarlarında olması gereken Neptün’ün Güneş’e olan uzaklığı, gerçekte birimdir. Dolayısıyla %26 lık bir sapma olmuştur. Diğer gezegenlerin gerçek konumu ile Titius-Bode’ye göre konumunu gösteren grafik aşağıda verilmiştir.
Grafik 1. Titus ve Bode'nin tahmini ile gerçek değerlerin karşılaştırılması
1913 yılında Oxford gökbilimcisi Mary Blagg, Titius-Bode yasasını daha tutarlı hâle getirmiştir. Blagg, aynı Titius ve Bode gibi gezegenlerin ve Dünya’nın Güneş’e olan uzaklıklarının oranından yola çıkarak Tablo 3’teki ikinci satırda verilen bu oranların logaritmasını almıştır. Bulduğu logaritmik değerleri sıralı her iki gezegen için farkını almış ve tabloda üçüncü satırındaki değerlere ulaşmıştır.
Tablo 3. Blagg’ın Gezegenlerin Güneşe Olan Uzaklıkları ile İlgili Hesaplamaları
Merkür | Venüs | Dünya | Mars | Ceres | Jüpiter | Satürn | Uranüs | Neptün | |
a | 0,387 | 0,723 | 1 | 1,52 | 2,77 | 5,2 | 9,58 | 19,2 | 30,1 |
log a | -0,412 | -0,141 | 0 | 0,183 | 0,442 | 0,716 | 0,980 | 1,284 | 1,479 |
fark | 0,271 | 0,141 | 0,183 | 0,259 | 0,274 | 0,264 | 0,304 | 0,195 |
Daha sonra fark değerlerinin ortalamasını alarak 0,2363 sonucuna ulaşmıştır. 0,2363 değeri yaklaşık olarak log1,7275 değerine eşittir. Dolayısıyla Mary Blagg, Titius ve Bode’nin kullandığı 2 sabiti yerine daha doğru sonuçlar veren 1,7275 sabitini bulmuştur. Daha sonra aynı işlemleri Jüpiter, Satürn ve Uranüs gezegenleri ve bu gezegenlere ait uydular için de ayrı ayrı yapmış ve benzer sonuçlara ulaşmıştır.
Bu çalışmadan sonra Blagg, elde ettiği eğriler üzerinde yaptığı harmonik analizler sonucunda Güneş sistemindeki gezegenler için bir sabite ulaşmış ve bunu da formülüne entegre etmiştir. Bu analize ve detaylarına çok girmeden, ilgilenenler için de bir inceleme fırsatı bırakarak konumuza devam edelim. Tablo 4’teki birinci satırda gezegenlerin Güneş’e gerçek uzaklıkları ve ikinci satırda Blagg’ın bulduğu formüle göre uzaklıkları verilmiştir.
Tablo 4. Gezegenlerin Güneşe Olan Uzaklıkları ile Blagg’ın Hesapladığı Uzaklıklar
Merkür | Venüs | Dünya | Mars | Ceres | Jüpiter | Satürn | Uranüs | Neptün | Plüton |
0,387 | 0,723 | 1 | 1,52 | 2,77 | 5,20 | 9,58 | 19,2 | 30,1 | 39,13 |
0,387 | 0,723 | 1 | 1,52 | 2,67 | 5,20 | 9,55 | 19,23 | 30,13 | 41,8 |
Blagg, Titius ve Bode’ye göre daha doğru sonuçlar veren bir formül elde etmiştir. 1945 yılında DE Richardson da Blagg’ın bulduğu sabite yakın olarak 1,728 değerine ulaşmıştır. Blagg ve Richardson’un geliştirdiği yaklaşımlar, Titius ve Bode yasasının en iyi yaklaşımlarından biri olmuştur.
Titius-Bode yasasını açıklamak veya tanımlamak için son 240 yılda birçok teori geliştirilmiş ve bu yasa Güneş sistemimizin yanı sıra, diğer yıldızların etrafındaki gezegen sistemleri için de test edilmiştir. Yapılan ölçüm ve gözlemler ile gök cisimleri arasında bir ilişki yakalama ve genellemelere varma çabasının basit düzeydeki bilgi birikimleri ile başladığının küçük bir serüvenini sizlerle paylaşmak istedim. Umarım sizler de bu serüveni öğrencileriniz ile paylaşırsınız. Ayrıca paylaşa bilmeniz için iki farklı düzeyde etkinlik tasarladım. Bu etkinliklere de bakmanızı öneririm. Başka bir yazıda görüşmek üzere, hoşça kalın.




